Cmentarz żydowski w Chrzanowie Jewish cemetery in Chrzanow

Po zakończeniu wojny użytkownikiem cmentarza była Kongregacja Wyznania Mojżeszowego w Chrzanowie, odbywały się na nim nieliczne pochówki. Staraniem Kongregacji naprawiono mur, odremontowano dom przedpogrzebowy i zatrudniono dozorcę.

Po rozwiązaniu Kongregacji cmentarz ulegał stopniowej degradacji. Jak wynika z pisma wysłanego w 1961 r. przez Kongregację Wyznania Mojżeszowego w Krakowie do Ministerstwa Gospodarki Komunalnej, istotne zniszczenia zostały dokonane w kolejnych dekadach, kiedy po przymusowym usunięciu przez władze miasta stróża, "zarówno budynek przycmentarny, jak i cmentarz stały się przedmiotem brutalnej dewastacji. Zerwano okna, drzwi, papę z dachu itd., co spowodowało niszczenie stropów i innych urządzeń. Na samym zaś cmentarzu zniszczono i powalono większość pomników, mur cmentarny w wielu miejscach rozebrano. (...) Cmentarz (...) stał się siedliskiem różnych mętów społecznych, coraz bardziej go dewastujących".

W 1962 r., zgodnie ze sprawozdaniem Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Chrzanowie, cmentarz zajmował działkę numer 3627 o powierzchni 1,07 ha, jego hipotecznym właścicielem była nieistniejąca już Izraelicka Gmina Wyznaniowa w Chrzanowie. Nadzór nad obiektem sprawowała Kongregacja Wyznania Mojżeszowego w Krakowie. Cmentarz był ogrodzony częściowo zniszczonym i zaniedbanym murem kamiennym. Stojący od strony ul. Podwale budynek stróża ze względu na zły stan techniczny był w trakcie rozbiórki. Kongregacja Wyznania Mojżeszowego w Krakowie proponowała budowę nowej stróżówki, jednak nie posiadała funduszy na ten cel. Nagrobki były zaniedbane, nachylone, niektóre powywracane; teren porastała niepielęgnowana roślinność.

4 listopada 1964 r. Minister Gospodarki Komunalnej, w następstwie uchwały Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Chrzanowie, podpisał zarządzenie o zamknięciu cmentarza.

W latach 1968-1969 doszło do przewłaszczenia cmentarza na rzecz Skarbu Państwa. W latach 60. i 70. władze miasta przeznaczyły część cmentarza pod ul. Borowcową oraz stację paliw. W 1985 r. przeprowadzono wycinkę drzew i krzewów. W 1988 r. na zlecenie Kongregacji Wyznania Mojżeszowego w Krakowie wyremontowano mur, ułożono chodnik w głównej alei i wykonano remont grobowca rabina Bochnera. Urząd Miejski wyremontował chodnik wzdłuż muru cmentarnego. W tym samym roku doszło do pożaru ohelu Halberstamów. W latach 1988-1989 odbudowano dwa ohele. W latach 80. roku opiekunem cmentarza był Ludwik Palka.

Na cmentarzu zachowało około 4000 nagrobków, w większości stojących we właściwych miejscach pochówku. Najstarsza zidentyfikowana macewa - stela Lei córki Josefa Jozla, zmarłej w 19.11.1802 r. - znajduje się na wprost bramy i pochodzi ze zniszczonej, przypuszczalnie zajętej przez stację paliw części cmentarza. Na cmentarzu znajdują są dwa ohele, stanowiące cel pielgrzymek Żydów z całego świata. Pod pierwszym z nich spoczywa zmarły w 1828 r. Szlomo Bochner syn Mosze, uczeń Szmuela Szmelke z Nikolsburga (Mikulova), od 1796 r. cadyk w Chrzanowie. Drugi ohel skrywa szczątki rodziny Halberstamów:

- zmarłego w 1894 r. Dawida Halberstama, syna Chaima Halberstama z Nowego Sącza, założyciela dynastii cadyków w Chrzanowie,

- zmarłego w 1902 r. Josefa Zeewa Halberstama syna Dawida, od 1894 r. cadyka w Chrzanowie,

- zmarłego w 1927 r. Naftalego Halberstama syna Dawida,

- zmarłego w 1915 r. Mosze syna Dawida Halberstama,

- zmarłego 25 grudnia 1906 r. Josefa Elimelecha Halberstama syna Mosze, przewodniczącego sądu rabinackiego w Chrzanowie,

- zmarłego 7 października 1916 r. Barucha Halberstama syna Mosze.

Na cmentarzu znajduje się zbiorowa mogiła 37 osób rozstrzelanych przez Niemców w 1939 roku.

Teren cmentarza - poza pasem zajętym przez ulicę oraz najstarszą część od strony północno-wschodniej - jest ogrodzony. Cmentarz jest opieką Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich, które udostępnia klucze do bramy. Spis zachownanych nagrobków jest dostępny na stronie http://www.gidonim.com/tombstones/chrzanow/.

Tekst i zdjęcia: Krzysztof Bielawski
Źródło:
Michałowska-Mycielska A., Rozmus D., Dolina Płaczu. Najpiękniejsze nagrobki na cmentarzu żydowskim
w Chrzanowie, Chrzanów 2023.
Wyzina W., Kierków. Cmentarz żydowski w Chrzanowie, Chrzanów 2007.
Wodziński M., Groby cadyków w Polsce, Wrocław 1998.