Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
INOWROCŁAW

Jak podaje Tomasz Łaszkiewicz w książce "Żydzi w Inowrocławiu w okresie międzywojennym 1919-1939", najstarszy cmentarz wyznania mojżeszowego w Inowrocławiu powstał czternastym wieku, a więc w okresie początków osadnictwa żydowskiego w tym mieście. Nekropolię tą założono przy obecnej ul. Sudziennej, jej obszar wynosił 11.824 metry kwadratowe. Wiadomo, że jeszcze przed wybuchem drugiej wojny światowej na terenie cmentarza znajdował się nagrobek pochodzący z 1591 roku, upamiętniający zmarłego o imieniu Izrael. Wiele informacji o tym cmentarzu zawdzięczamy wydanemu w 1939 roku opracowaniu autorstwa rabina S. Simona "Żydzi inowrocławscy w czasach Księstwa Warszawskiego 1807-1815". Poniżej przytaczamy obszerne fragmenty tej pracy: "Według szkicu z trzeciego października 1789, obszar cmentarza wynosił w tym czasie trzy morgi (miary magdeburskiej). W r. 1791 rząd pruski zatwierdził kahał inowrocławski, jako właściciela obszaru tego cmentarza. Z biegiem czasu cały cmentarz pokrył się gęsto grobami i trzeba było pomyśleć o powiększeniu go, przez wzięcie w dzierżawę przylegających do cmentarza obszarów. W tym celu zawarł kahał inowrocławski 16 października 1814 umowę z Ekonomia Inowrocławską u notariusza powiatu inowrocławskiego Bonawentury Jaroszewskiego. Na mocy tej umowy kahał inowrocławski wziął w wieczysta dzierżawę obszar, służący za drogę oddzielającą ogród, który należał do Ekonomii Inowrocławskiej, od rowu przebiegającego tuż pod murem cmentarza żydowskiego. Wydzierżawiony obszar wrzynał się wydłużonym, wąskim klinem między wspomniany ogród, a rów cmentarny im posiadał 72 łokcie długości, a w najszerszym miejscu tylko 3 łokcie szerokości. Kahał zobowiązał się płacić "dziesięć kop złotych polskich każdy złoty po trzydzieści groszy polskich rachując." tytułem dzierżawnego rocznie. W ogólnym krajobrazie tego historycznego cmentarza żydowskiego uderza charakterystyczna jednakość nagrobków sporządzonych ze zwykłego polnego kamienia. Wywołuje to zwłaszcza w centralnej, najstarszej dzielnicy cmentarza, nastrój spokoju i powagi, odpowiadającej miejscu wiecznego spoczynku. Jeżeli jednak nagrobki wysoce dla miasta i dla gminy zasłużonych rodzin, jak rodziny Levych, Salomonsonów, oraz niektórych rabinów, wyróżniają się rozmiarami i stylem spośród swego otoczenia, to przecież pozostają one w ramach ogólnego krajobrazu cmentarnego tworząc niejako jego dekorację.

Rabin S. Simon wspomina o jeszcze jednym miejscu pochówku zmarłych wyznania mojżeszowego: "Za czasów Księstwa Warszawskiego znajdował się w Inowrocławiu przy murze miejskim, w sąsiedztwie szpitala żydowskiego jeszcze jeden cmentarz żydowski, na którym jednak od niepamiętnych czasów nie chowano już więcej umarłych. Dopiero władze pruskie zwróciły w r. 1817 baczniejszą uwagę na to opuszczone cmentarzysko i wezwały ewentualnych właścicieli tego "opustoszałego placu", by zgłosili do niego swe pretensje. Na to wezwanie zgłosili się starsi kahału inowrocławskiego i wyjaśnili, że obszar ten służył przed przeszło stu laty za cmentarz pomocniczy podczas wielkiej epidemii cholery, która wtedy grasowała w Inowrocławiu. Epidemia ta miała wówczas pochłonąć tyle ofiar, że kahał inowrocławski w obawie by na już wtedy gęsto pokrytymi grobami cmentarzu gminnym nie zabrakło miejsca, postanowił grzebać zmarłych na tę epidemię na tym ad hoc zaimprowizowanym, pomocniczym cmentarzu. Rozmiary tego dziś już nieistniejącego cmentarzyska wynosiły: sto stóp długości i siedemdziesiąt jeden stop szerokości".

Pod koniec dziewiętnastego wieku gmina żydowska w Inowrocławiu zorganizowała nowy cmentarz, zlokalizowany przy obecnej ul. Marcinkowskiego, tuż obok cmentarza ewangelickiego. Cmentarz żydowski zajął łączną powierzchnię 20.400 metrów kwadratowych. Przy wejściu wzniesiono budynki, mieszczące dom przedpogrzebowy, wozownię i mieszkania grabarza. Pierwszy pogrzeb - rabina Michaela Karingera - miał miejsce w dniu 26 grudnia 1886 r. O tym jak wyglądał ten cmentarz, wiemy dzięki archiwalnej fotografii, udostępnionej przez dr. Yorama Gruenspana z Izraela. Widać na nim tradycyjne macewy, obeliski oraz secesyjne w swej formie konstrukcje, składające się z artystycznie kutych metalowych ogrodzeń z tablicami epitafijnymi. Uwagę zwracają licznie występujące zdobienia o motywach florystycznych, obce kulturze Żydów aszkenazyjskich. Wszystkie utrwalone na zdjęciu nagrobki posiadały inskrypcje w językach hebrajskim i niemieckim.

Inowrocław - żydowski nagrobek
Cmentarz żydowski w Inowrocławiu (zdjęcie z kolekcji Yorama Gruenspana)

Do dziś zachował się dom grabarza, fragment osadzonego pomiędzy ceglanymi filarami metalowego ogrodzenia oraz nieliczne, rozbite nagrobki.

W czasach Zagłady obie nekropolie na polecenie nazistów zostały zdewastowane. Wyrwane z grobów pomniki posłużyły do utwardzania ulic i prac budowlanych. W latach PRL stary cmentarz przeznaczono na ogródki działkowe, na terenie nowego cmentarza urządzono cmentarz komunalny. Macewy wykorzystano do utwardzenia placów przed budynkiem III Liceum Ogólnokształcącego i przy Dworcu PKS oraz jako stopnie przy kościele pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny.

Jesienią 2010 r. część macew wydobyto podczas prac remontowych na Skwerze Obrońców Inowrocławia. Kolejną partię macew odzyskano w lipcu 2011 r. z placy przy III Liceum Ogólnokształcącym.

W 2012 r. na cmentarzu przy ul. Marcinkowskiego powstało lapidarium. Kilkadziesiąt fragmentów macew zostało przytwierdzonych do muru, około stu innych ułożono poziomo po jego bokach. Na pomniku umieszczono tablicę z napisem: "Żydzi mieszkali w Inowrocławiu od XIV w., z czasem wywierając znaczny wpływ na życie miasta, współtworząc jego historię i wzbogacając kulturę. Wznosili fabryki, zakłady lecznicze i okazałe kamienice, a wielka synagoga należała do najpiekszniejszcyh w Polsce, stanowiąc dowód duchowej i materialnej siły tej społeczności. Największe zasługi poniosły pokolenia rodziny Levy'ch, zwłaszcza Michael (1808-1879), pionier industrializacji zachodnich Kujaw. Podczas II wojny światowej niemieccy okupanci wymordowali większość spośród nich i zniszczyli niemal wszystkie materialne ślady żydowskiej kultury. Zburzono cmentarze, a kamienne macewy wykorzystano do utwardzania chodników i placów. Niechaj to lapidarium pozwoli zachować pamięć o Tych Synach Izraela, którzy tutaj żyli, pracowali i umierali przyczyniając się w istotny sposób do ukształtowania współczesnego oblicza Inowrocławia".

Ceremonia odsłonięcia lapidarium odbyła się 3 grudnia 2012 r. Wzięli w niej udział między innymi: Naczelny Rabin Polski Michael Schudrich, prezydent Inowrocławia Ryszard Brejza, zastępca prezydenta Ireneusz Stachowiak , przewodniczący Rady Miejskiej Tomasz Marcinkowski, Przewodniczący Miejskiego Komitetu Pamięci Walk i Męczeństwa Piotr Strachanowski oraz mieszkańcy miasta. Modlitwy za zmarłych odmówili rabin Michael Schudrich oraz ks. prał. Leszek Kaczmarek.

Sprawa cmentarzy żydowskich w Inowrocławiu pozostaje jednak do końca niezałatwiona. Nekropolia przy ul. Marcinkowskiego w dalszym ciągu służy jako cmentarz komunalny i podczas kopania nowych grobów wydobywane są kości pochowanych tu Żydów. Około 3000 fragmentów macew składowanych jest na terenie Starostwa przy ul. Mątewskiej 17 i ich przyszłe przeznaczenie jest nieznane. Około 100 macew zabezpieczyło miejscowe muzeum. W rejonie ul. Narutowicza wciąż można odnaleźć nagrobki, służące jako płyty chodnikowe czy murki zabezpieczające drzewa.

tekst & zdjęcia: K. Bielawski
współpraca: Romuald Szymański, Dariusz Mielcarek

Cmentarz przy ul. Marcinkowskiego
Inowrocław - nowy cmentarz żydowski Inowrocław - nowy cmentarz żydowski Inowrocław - nowy cmentarz żydowski Inowrocław - nowy cmentarz żydowski
Inowrocław - nowy cmentarz żydowski Inowrocław - nowy cmentarz żydowski Inowrocław - nowy cmentarz żydowski Inowrocław - nowy cmentarz żydowski
Inowrocław - nowy cmentarz żydowski Inowrocław - nowy cmentarz żydowski Inowrocław - nowy cmentarz żydowski Inowrocław - nowy cmentarz żydowski
Inowrocław - nowy cmentarz żydowski Inowrocław - nowy cmentarz żydowski Inowrocław - nowy cmentarz żydowski Inowrocław - nowy cmentarz żydowski
Inowrocław - nowy cmentarz żydowski Inowrocław - nowy cmentarz żydowski Inowrocław - nowy cmentarz żydowski Inowrocław - nowy cmentarz żydowski
Macewy składowane przy siedzibie Starostwa
Inowrocław - macewy składowane przy siedzibie Starostwa Inowrocław - macewy składowane przy siedzibie Starostwa Inowrocław - macewy składowane przy siedzibie Starostwa Inowrocław - macewy składowane przy siedzibie Starostwa
Inowrocław - macewy składowane przy siedzibie Starostwa Inowrocław - macewy składowane przy siedzibie Starostwa Inowrocław - macewy składowane przy siedzibie Starostwa Inowrocław - macewy składowane przy siedzibie Starostwa
Macewy przy ul. Narutowicza (zdjęcia z 2013 r.)
Inowrocław - macewy przy ul. Narutowicza Inowrocław - macewy przy ul. Narutowicza Inowrocław - macewy przy ul. Narutowicza Inowrocław - macewy przy ul. Narutowicza

Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Inowrocławia i ich nekropoliach.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają te cmentarze z okresu przed II wojną światową.

Teksty i zdjęcia są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe jest wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.

strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas