Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
\
KRAKÓW - Cmentarz Remu

Cmentarz Remu - nazwany tak od akronimu hebrajskich słów "rabin Mosze Isserles" (ReMA, ReMU) - powstał w pierwszej połowie XVI w. na Kazimierzu, w czworoboku obecnych ulic Szerokiej, Miodowej, Jakuba i Ciemnej. Pierwotnie wejście znajdowało się od strony ul. Jakuba, obecnie na cmentarz można wejść przez dziedziniec synagogi Remu. Hebrajski napis nad wejściem głosi: "Stary cmentarz, miejsce spoczynku gaonów, założony kosztem kahału w roku 311 według skróconej rachuby.

Teren pod cmentarz został zakupiony 26 czerwca 1533 r., jednak oficjalną zgodę króla i władz miasta na urządzenie cmentarza kahał uzyskał dopiero w 1553 r. Pierwsze pochówki miały miejsce w 1551 r., w związku z epidemią dżumy.

Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie
foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski
Natan Nata Spira syn Szlomo - Megale Amukot Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie
foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski

Przez kolejne stulecia cmentarz służył jako miejsce pochówku Żydów z Kazimierza i okolicznych miejscowości. Pochowano na nim wielu rabinów i osób zasłużonych dla społeczności żydowskiej, między innymi:

- Mosze syna Izraela Isserlesa Remu (zm. 1572 r.) - rabina, filozofa i talmudysty, rektora krakowskiej jesziwy; autora dzieła Mapa (hebr., Obrus), w którym opracował dla aszkenazyjskich Żydów wytyczne z kodeksu Josefa Karo Szulchan Aruch (hebr., Nakryty Stół ), delegata na Sejm Czterech Ziemstw, syna fundatora synagogi i cmentarza Remu,

- Mordechaja syna Szmuela Marguliesa (zm. 1616 r.) - rabina, rektora jesziwy w Krakowie,

- Natana Nate syna Szlomo Spirę (zm. 1633 r.) - rabina, przewodniczącego sądu rabinicznego, rektora jesziwy, autora dzieła Megale Amukot (hebr., Odsłaniający tajemnice ),

- Gerszona Saula Jomtowa syna Natana Lipmana Hellera (zm. 1654 r.) - rabina w Wiedniu, Pradze, Niemirowie, Włodzimierzu i Krakowie, rektora krakowskiej jesziwy, autora dzieła Tosafot Jom Tow (hebr., Uzupełnienia Dobrego Imienia ),

- Joela syna Szmuela Sirkesa, zwanego Bach (zm. 1640 r) - rabina w Prużanie, Lublinie, Łukowie, Lubomlu, Międzybożu, Bełzie, Szydłowie, Brześciu i Krakowie , dajana, rektora krakowskiej jesziwy, delegata na Sejm Czterech Ziemstw, autora dzieła Bajt Chadasz (hebr., Dom Nowy ),

- Eliezera syna Jozefa Damaszka (zm. 1847 r.) - rabina i dajana, autora dzieła Awnej Kodesz ( Kamienie Święte ).

Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie
foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski
Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Joel Sirkes BaCH Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie
foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski

5 września 1799 r. Nadworna Komisja Galicji Zachodniej wydała polecenie zamknięcie cmentarza. Miało to związek z wydanym w 1784 r. cesarskim patentem, nakazującym zamykanie cmentarzy na terenach zamieszkanych i zakładania nowych miejsc pochówku poza miastem. Gmina żydowska zakupiła grunt na nowy cmentarz w zakolu starej Wisły (obecnie cmentarz przy ul. Miodowej). Wiadomo, że jeszcze w XIX w. na cmentarzu Remu sporadycznie odbywały się pochówki, między innymi w 1847 r., kiedy doszło do zalania nowego cmentarza.

Po zamknięciu cmentarz zaczął niszczeć. Dopiero przełom XIX i XX w. przyniósł zainteresowanie tym miejscem ze strony badaczy kultury żydowskiej. Rozpoczęto prace konserwatorskie, odnowiono niektóre pomniki - głównie osób zasłużonych, a te, które zaginęły lub za takowe je uważano, zastąpiono nowymi płytami, umieszczając na nich znane z literatury lub archiwaliów inskrypcje.

Podczas drugiej wojny światowej cmentarz Remu uległ daleko posuniętej dewastacji. Niemcy porozbijali lub poprzewracali większość nagrobków. Wśród tych, które ocalały z owego pogromu, znalazł się pomnik na grobie rabina Mosze Isserlesa Remu. Legenda głosi, że Niemiec, który chciał zniszczyć jego pomnik, padł na ziemię bez zmysłów. Teren cmentarza był wykorzystywany jako wysypisko śmieci.

W 1959 r., podczas prac konserwatorskich w synagodze Remu, przeprowadzono również badania archeologiczne na terenie cmentarza. Pod warstwą ziemi i gruzu odkryto ponad siedemset nagrobków. Mniej zniszczone stele i sarkofagi zostały ustawione (większość z nich w miejscach niezwiązanych z właściwymi grobami), a z potrzaskanych fragmentów utworzono mozaikę na wewnętrznej stronie muru cmentarnego. W 1988 r. rozpoczęły się sukcesywne prace konserwatorskie, prowadzone przy finansowym wsparciu Wydziału Ochrony Zabytków Urzędu miasta Krakowa. Cmentarz doczekał się także licznych opracowań, autorstwa m.in. Leszka Hońdo i Eugeniusza Dudy.

Obecnie cmentarz Remu stanowi własność Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie. Jest często odwiedzany przez pielgrzymów, którzy modlą się nad grobami sławnych rabinów oraz przez turystów, dla których stanowi jeden z najważniejszych zabytków Krakowa.

Najważniejszym miejscem na cmentarzu jest grupa grobów Mosze Isserlesa Remu i członków jego rodziny, znajdująca się na tyłach synagogi Remu. Przed wojną Majer Bałaban pisał: "na grób Mojżesza Isserlesa (...) pielgrzymują w rocznicę jego śmierci tysiące i dziesiątki tysięcy pobożnych, ulice Kazimierza pod Krakowem są w Lag ba-Omer aż czarne".
Od prawej: 1. nagrobek Icchaka reb Isserlesa, syna Israela Isserlesa; 2. nagrobek Josefa Kaca syna Mordechaja Gerszona; jego żony Szpryncy córki Mosze Eberlesa; Tanchuma syna Josefa Kaca; Gerszona syna Mosze wnuka Josefa Kaca; 3. macewa MOSZE ISSERLESA (ReMO), syna Israela Isserlesa.
Macewa MOSZE ISSERLESA (ReMO), syna Israela Isserlesa, zmarłego w dniu 1 V 1572 r. Z prawej: macewa Israela Isserlesa, syna Josefa, zmarłego w dniu 12 II 1568 r. Z lewej: macewa Miriam córki Israela Isserlesa, zmarłej w 1618 roku. Z lewej: nagrobek Icchaka reb Isserlesa, syna Israela Isserlesa. Z prawej: nagrobek Josefa Kaca syna Mordechaja Gerszona; jego żony Szpryncy córki Mosze Eberlesa; Tanchuma syna Josefa Kaca; Gerszona syna Mosze wnuka Josefa Kaca.
Nagrobki
Mosze Isserlesa Remu
i jego bliskich
Macewa
Mosze Isserlesa Remu
Od prawej:
macewa Izraela Isserlesa, macewa Miriam
córki Izraela Isserlesa
Od lewej:
nagrobek Icchaka
syna Izraela Isserlesa,
nagrobek Josefa Kaca;

Macewa rabina Mosze Isserlesa Remu znajduje się pośrodku, zdobią ją korona oraz grona winorośli, symbolizujące dojrzałość i mądrość. Stela została wykuta w XVIII w. , a oryginalna szesnastowieczna macewa ustawiona jest z tyłu. Hebrajska inskrypcja głosi: "To jest Światło Zachodu, wielki uczony pokolenia, nasz nauczyciel, pan i nasz mistrz Mosze, pasterz, opoka Izraela. 33 dnia według rachuby synów Izraela. Odeszła cześć z Izraela. Mosze był pasterzem trzody Izraela. Wypełniał sprawiedliwość bożą i sądził nad Izraelem. Szerzył naukę wśród Izraela. Posiadał wielu uczniów w Izraelu. Od Mosze do Mosze nie powstał nikt taki jak Mosze w Izraelu. A oto Torat ha-Chatat i Torat ha-Ola, które przedstawił Mosze dla synów Izraela. Rok 332 według małej rachuby".

Pierwszy nagrobek po lewej stronie upamiętnia Miriam, siostrę rabina Remu, zmarłą w dniu 8 września 1617 r.: "Tu pochowana Miriam, siostra Mosze i Arona. Sprawa śmierci Miriam, siostry Mosze i Arona, jest bliska rozdziałowi o krowie, albowiem jej śmierć odpuszcza grzech. Jej grób, jej nagrobek będą jej świadkiem i na pamiątkę do czasu, kiedy będzie razem z resztą sprawiedliwych. Przebudzi się, a kiedy nastanie dzień zmartwychwstania, będzie jej dusza związana w wieniec życia! I odeszła na miejsce swojego spoczynku w wigilię szabatu, krótko przed nadejściem oblubienicy. Zmarła imieniem 8 elul 377 roku według małej rachuby".

Między macewami Mosze Isserlesa i Miriam znajduje się nagrobek ich ojca, Izraela Isserlesa syna Josefa. Na jego płycie nagrobnej wyryto następujące słowa: "Tu został pochowany pan, mistrz Izrael Isserles. Wybudował synagogę dla Boga, zwaną Isserlesa Lasersa z Krakowa. Czynił w Izraelu prawo i sprawiedliwość, a wielkość jego zasług będzie istnieć dla modlącego się nad jego grobem. Został wezwany na wysokości roku ciemności (1)3 adar I. Dla nas będzie prosić o litość, wewnątrz gdzie nikt nie drzemie ani nie śpi. Niech jego dusza będzie związana w wieniec życia!".

Skromna macewa na prawo od grobu Mosze Isserlesa należy do jego brata Icchaka , zmarłego w dniu 6 września 1584 r. i upamiętnionego następującymi słowami: "Był sławny ze swego imienia. I był domagającym się dobra dla swego ludu. Jałmużnę czynił, nikt temu nie dorówna. I którego nauka jego ludowi była żywnością na drodze".

Kolejna macewa upamiętnia Józefa Kaca, szwagra Mojżesza Isserlesa i jednocześnie wybitnego talmudystę oraz jego rodzinę: "A obok tego mędrca wspomnianego, blisko pochowana niewiasta poważana i porządna, jego małżonka, rabinowa, pani Szprynca, córka dostojnika, przełożonego, szanowanego przywódcy, zacnego pana Mosze Eberlesa (...), zajmowała się dobroczynnością i opieką nad chorymi. A dla małżonka była koroną. I zmarła dnia 4 tewet 338 roku według małej rachuby. A obok niej został pogrzebany jej mały wnuk Gerszon, syn pana i mistrza Mosze, jej syna. Obok nich został pochowany uczony, nasz nauczyciel Tanchum, syn uczonego, naszego nauczyciela Josefa Kaca. Był całe swoje życie sędzią i zwierzchnikiem".

Już poza ogrodzeniem, obok nagrobka Miriam, ustawiono macewę Gitel, babki Mosze Isserlesa , córki Mosze Auerbacha, zmarłej w dniu 19 czerwca 1552 r., która: "była szlachetna dla biednych poprzez całe swoje życie. Do synagogi szła wcześnie rano i wieczorem". Górną część lica jej macewy zdobią dwa stylizowane kwiaty.

Następna, stłuczona macewa wystawiona została ku czci Gołdy, córki lubelskiego rabina Szaloma Szachny i żony Mojżesza Isserlesa, zmarłej w wieku 20 lat podczas zarazy w 1552 roku.

Cmentarz można zwiedzać od poniedziałku do piątku oraz w niedziele w godzinach 09.00-18.00. W soboty oraz święta żydowskie cmentarz jest zamknięty. Za wstęp pobierana jest opłata w wysokości 10 zł za bilet normalny i 5 zł za bilet ulgowy (w cenie jest także wejście do synagogi Remu).

tekst: Małgorzata Frąckowiak, Krzysztof Bielawski
Bibliografia:
E. Duda, Żydowski Kraków. Przewodnik po zabytkach i miejscach pamięci, Kraków 2003.
L. Hońdo, Inskrypcje starego cmentarza żydowskiego w Krakowie, cz. I, Kraków 2000.
L. Hońdo, Stary żydowski cmentarz w Krakowie, Kraków 1999.

Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Gerszon Saul Jomtow Lipman Heller syn Natana Gerszon Saul Jomtow Lipman Heller syn Natana
foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski
Nagrobek Kramera (?) - brak bliższych danych Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Na pierwszym planie: macewa Jehudy syna Josefa.
foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski
Remu - cmentarz żydowski w Krakowie macewa Eliezer Aszkenazy syn Eliachu, Maasej Adonaj macewy na cmentarzu w Krakowie
foto: Krzysztof Blaszke foto: Krzysztof Blaszke foto: Krzysztof Blaszke foto: Krzysztof Blaszke
Teksty i zdjęcia są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas