Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
LELÓW

Żydowska gmina wyznaniowa w Lelowie posiadała dwa miejsca pochówku. Najstarszy cmentarz powstał w pobliżu synagogi, przy obecnej ul. Ogrodowej. Nekropolia istniała już na początku XVII w. i została wzmiankowana w przywileju Władysława IV z 1644 r., w którym postanowiono m. in.: "Placu za bóżnicą na gruncie żydowskim dla wolnego chowania umarłych swych bez żadnych przeszkód zażywać mają".

W 1814 r. na cmentarzu pochowano cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana (zm. 7 szwat 5574 r. - 28.01.1814 r.). Jego grób stał się celem pielgrzymek wielu pobożnych Żydów.

Nekropolia uległa zniszczeniu w czasie drugiej wojny światowej, a dewastacji dokończono w latach PRL. Pozostałe nagrobki zostały wykorzystane przez miejscową ludność, między innymi do ułożenia chodnika przy szkole w Ślęzanach. Na terenie cmentarza wzniesiono pawilon handlowy Gminnej Spółdzielni.

W 1988 r. z inicjatywy chasydów lelowskich rozpoczęto poszukiwania grobu Dawida Bidermanna. Jego szczątki odnaleziono pod sklepem GS. Wykopano czaszkę, piszczele oraz kości rąk, a następnie przekazano je do zbadania do Uniwersytetu w Jerozolimie. W poszukiwaniach brał udział rabin Dawid Lelow, praprawnuk cadyka. Z czasem uporządkowano teren nekropolii, a w pawilonie GS wydzielono pomieszczenie, w którym urządzono ohel . Na wewnętrznej ścianie umieszczono tablicę z epitafium w języku hebrajskim o treści: "Kamień nagrobny naszego świątobliwego rabina, miłującego Izrael, naszego mistrza Dawida z Lelowa, syna naszego nauczyciela i mistrza Szlomo, niech pamięć sprawiedliwego będzie błogosławiona. Pochowany został w dniu 7 miesiąca szwat 574 roku". Dziś grób Lelowera jest celem pielgrzymek chasydów z USA, Izraela, Australii i innych krajów. Szczególnie licznie przybywają w rocznicę jego śmierci, przypadającą w 7 dniu miesiąca szwat.

Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa
foto: Zbigniew Nowak foto: Zbigniew Nowak foto: Dariusz Walerjański foto: Zbigniew Nowak

Przeprowadzenie prac było możliwe dzięki zaangażowaniu Fundacji Rodziny Nissenbaumów. Wojciech Łygaś z Fundacji tak opowiada o historii upamiętnienia cmentarza: "W 1987 roku Fundacja Rodziny Nissenbaumów otrzymała wiadomość, że z Izraela pragnie przybyć do Polski prawnuk świątobliwego cadyka, w siódmym pokoleniu rabbi Dawid Biderman wraz z Szymonem Anshinem, rabinem specjalizującym się w pracach cmentarnych, w celu odszukania grobu słynnego cadyka. Dnia 24 sierpnia 1988 r. Sonia i Zygmunt Nissenbaumowie razem z przybyłymi z Izraela gośćmi i jedynym ocalonym z zagłady mieszkańcem miasteczka Henrykiem Środą, stanęli przed pawilonem handlowym Samopomocy Chłopskiej, aby poszukać śladów grobu dawnego cudotwórcy. Tego samego dnia podczas robót odkrywkowych odnaleziono płytę z nagrobku słynnego lelowskiego cadyka. Szymon Biderman, potomek cadyka, był tym odkryciem wstrząśnięty. Jeszcze w tym samym roku władze lokalne odsprzedały Fundacji część budynku handlowego, w której pod cementową posadzką znajdował się grób. Przemurowano ścianę, tworząc pod tym samym dachem pawilonu handlowego wyodrębnione pomieszczenia ohelu cadyka. Dochodzenie podjęte przez Fundację ustaliło, że 6 nagrobków znajduje się u gospodarzy w Lelowie, a około 20 płyt użyto na budowę chodnika przed szkołą w Ślęzanach, 3 km od Lelowa".

Cmentarz żydowski w Lelowie
Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa
Cmentarz żydowski w Lelowie
Cmentarz żydowski w Lelowie
foto: Krzysztof Bielawski
foto: AT foto: Sylwia Tylkowska
foto: Sylwia Tylkowska
Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa
foto: MG
foto: MG
foto: AT foto: AT
Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa Cmentarz żydowski w Lelowie Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa
foto: AT foto: Krzysztof Bielawski foto: AT foto: AT

W latach 2008-2009 został uregulowany status prawny działki cmentarnej, która - po skomplikowanych formalnościach - przeszła na własność Fundacji Chasydów Leżajsk - Polska. W 2011 r. Fundacja Rodziny Nissenbaumów ogrodziła teren cmentarza, a rok później przystąpiła do budowy nowego ohelu. W obrębie cmentarza złożono kilkanaście fragmentów macew, odnalezionych w Lelowie oraz w okolicznych miejscowościach.

Nowy cmentarz żydowski w Lelowie
Nowy cmentarz żydowski w Lelowie
Nowy cmentarz żydowski w Lelowie
Nowy cmentarz żydowski w Lelowie - macewa
foto: MG
foto: MG
foto: MG
foto: Karolina Kot

Drugi cmentarz żydowski w Lelowie powstał w XIX w., na działce położonej na północ od drogi wiodącej do Paulinowa, w pobliżu rzeki Białki. Jego lokalizację można odnaleźć na przedwojennej wojskowej mapie okolic Żarek . Również ten cmentarz został zdewastowany. Podczas oględzin cmentarza w 2012 r. na jego terenie odnaleziono jedynie fragment macewy.

tekst: K. Bielawski

Chasydzi w Lelowie w obiektywie Zbigniewa Nowaka
chasydzi w Lelowie Lelów - wizyta chasydów chasyd chasydzi w lustrze
Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Lelowa i ich nekropoliach.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają te cmentarze z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas