Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
LEŻAJSK

Żydzi w Leżajsku (w języku jidysz: Lizansk) mieszkali na pewno już w początkach XVI w. W 1635 r. leżajscy Żydzi uzyskali królewski przywilej warzenia oraz wyszynku piw i miodów. Na przestrzeni lat Żydzi stanowili około 50% mieszkańców miasta.

Gdyby nie chasydyzm, Leżajsk byłby zapewne niewyróżniającym się, jednym z setek polskich sztetli. W XVIII w. osiadł tu wędrowny kaznodzieja Elimelech syn Elazara Lipmana, zwany później Elimelechem z Leżajska. Ten uczeń słynnego Dowa Bera z Międzyrzecza był jednym z najważniejszych cadyków oraz twórcą koncepcji ruchu chasydzkiego . Napisał wiele opracowań o charakterze religijnym, spośród których największe znaczenie ma traktat zatytułowany Łagodność Elimelecha (hebr., Noam Elimelech ). O leżajskim Rebe mówiono, że był "lekarzem dusz, poskromicielem demonów oraz cuda czyniącym przywódcą i doradcą". Dzięki działalności Elimelecha, Leżajsk stał się jednym z najważniejszych ośrodków chasydyzmu w Europie.

ohel grób Elimelecha macewa w ohelu
Ohel cadyka Elimelecha (foto: K. Bielawski)
Do dziś grób Elimelecha jest celem pielgrzymek Żydów z całego świata. Przyjeżdżają tu przez cały rok, oczekując cudownego uzdrowienia. Nie żądają jednak wiele, gdyż wiedzą, że "cadyk słucha próśb tych, którzy nie chcą za dużo". Szczególnie liczne pielgrzymki przybywają w rocznicę śmierci Elimelecha, przypadającą 21 dnia miesiąca adar, kiedy to - według wierzeń pobożnych Żydów - dusza zmarłego powraca na ziemię.
ohel ohel ohel ohel
Chasydzi w Leżajsku (foto: Z. Nowak)

Cmentarz żydowski w Leżajsku założono na wzniesieniu na południowym skraju miasta, przy obecnej ul. Górnej. Cmentarz istniał na pewno już w pierwszej połowie XVII w. Po raz pierwszy został wzmiankowany w przywileju Władysława IV Wazy z 1635 r., w którym zapisano m. in.: „"Zachowujemy pomienione Żydy przy spokojnym używaniu [bóżnicy] z gruntami do niej należącymi, z kierchowem, jako z dawna już także z wolnoœścią od podatku"”. Cmentarz – „- "okopisko stare i teraz nieco przykupione" -” – wymieniono także w przywileju Jana III Sobieskiego z 1682 r.

W czasie II wojny światowej cmentarz został zniszczony. Legenda głosi, że Niemcy, rozkopawszy grób cadyka, znaleźli jego zwłoki w idealnym stanie, a ich samych wkrótce potem dopadły choroby i cierpienia. Do dewastacji cmentarza przyczynili się także niektórzy mieszkańcy Leżajska.

Po wojnie przez wiele lat trwała restauracja nekropolii, prowadzona między innymi przez Borucha Safira, rabina Friedmana, rabina Mendla Reichberga, Fundację Rodziny Nissenbaumów, a ostatnio Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. W 1962 r. wzniesiono nowy ohel, w 1988 r. Fundacja Rodziny Nissenbaumów wykonała ogrodzenie cmentarza i rozbudowała ohel. Na cmentarz stopniowo przewożone są nagrobki, odnajdywane w różnych punktach miasta. W 2007 r. na tyłach cmentarza wybudowano mur, do którego przytwierdzono kilkadziesiąt odnalezionych macew.

ohel ohel ohel ohel
Cmentarz żydowski w Leżajsku (foto: Z. Nowak)

Ohel składa się z trzech części. Sale boczne mieszczą sale modlitewne, oddzielne dla mężczyzn oraz kobiet. W środkowej części znajduje się okratowany grobowiec Elimelecha z Leżajska. W jego wnętrzu umieszczono macewę z epitafium w języku hebrajskim: "Tu pochowany nasz pan i mistrz, pan bogobojny, pan Elimelech syn Elazara Lipmana, autor księgi Łagodność Elimelecha. Odszedł 21 adar roku 547. Niech dusza jego będzie związana w wieniec życia wiecznego".

Do ściany za grobowcem przytwierdzono drugą tablicę epitafijną Elimelecha z Leżajska oraz mniejsze tabliczki, upamiętniające:
- Eliezera syna Elimelecha, zmarłego w dn. 26 lutego 1813 r. (26 adar 5573 r.) cadyka w Chmielniku, autora księgi Orach le-Cadik,
- Elazara Lipy syna Elimelecha, zmarłego w dn. 14 lipca 1806 r. (28 tamuz 5866 r.) cadyka w Leżajsku,
- Menachema Isachara syna Elazara , zmarłego w dn. 5 lutego 1814 r. (17 tamuz 5574), pochowanego w Przeworsku,
- Naftalego syna Elazara, zmarłego w dn. 7 listopada 1844 r. (25 cheszwan 5605 r.) cadyka w Leżajsku,
- Natana Ezechiela syna Cwi Hirsza, zięcia Elimelecha z Leżajska,
- Izraela, zięcia Elimelecha z Leżajska.

O ścianę boczną oparto macewę Elazara syna Elimelecha. Jest to najstarszy w Polsce oryginalny nagrobek cadyka.

Macewy macewy w Leżajsku Leżajsk - macewy
Macewy na cmentarzu w Leżajsku (foto: K. Bielawski)

Kilka słów należy poświęcić osobom opiekującym się tym miejscem. Przez niemal 30 lat stróżem cmentarza była Janina Ordyczyńska. Od czasu odbudowania ohelu w 1962 r. przechowywała klucz do wejścia, sprzątała i dbała o cmentarz. Zmarła w dniu 13 sierpnia 1990 r., otwierając ohel pielgrzymom. Niektórzy do dziś mówią, że sam cadyk wziął ją do nieba. Potem przez lata klucz do ohelu znajdował się w rękach jej córki, Krystyny Kiersnowskiej, która zmarła w 2006 r. na zawał serca w wyniku kłótni z natarczywym pielgrzymem. Rzeszowski dziennik "Nowiny" tak opisał te tragiczne zajścia: "W poniedziałek wczesnym popołudniem na leżajski kirkut przyjechała grupa pielgrzymów z Nowego Jorku. Przewodnik przyszedł do domu Krystyny Kiersnowskiej, która miała klucze do ohelu świątobliwego cadyka Elimelecha. "Zachowywał się agresywnie - opowiada Aleksander Kiersnowski, mąż zmarłej. - Zamiast zapukać, zaczął gwałtownie dobijać się do drzwi i do okna. Nie wystarczyła mu moja informacja, że żona już idzie z kluczem. Chciał wtargnąć do naszego mieszkania, lecz go wypchnąłem. Wtedy zbił okno i zaczął szamotać się z żoną, która w pewnym momencie runęła na ziemię". (...) Krystyna Kiersnowska zmarła w karetce, w drodze do szpitala".

Obecnie obiekt znajduje się pod opieką Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. Chęć wejścia na cmentarz należy uzgodnić telefonicznie pod numerem 604 536 914. Za wstęp na cmentarz pobierana jest niewielka opłata.

tekst: K. Bielawski

Zapraszamy też do odwiedzenia poniższych stron internetowych:
Wirtualny Sztetl
Święta Kuczek już nie będzie. Żydzi w Leżajsku
Lezajsk ShtetlLinks Site
Memorial Book of the Martyrs of Lezajsk who Perished in the Holocaust
Leżajsk - moje miasto
Księga Pamięci Leżajska (w języku hebrajskim)
Poniżej zamieszczamy krótkie filmy, nakręcone w Leżajsku w marcu 2007 r.:
Chasydzi w Leżajsku - cz. 1 * Chasydzi w Leżajsku - cz. 2 * Chasydzi w Leżajsku - cz. 3
Chasydzi w Leżajsku - cz. 4 * Chasydzi w Leżajsku - cz. 5
Rozmowa z Bogiem
Chasydzi w Leżajsku w obiektywie Małgorzaty Płoszaj
Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Leżajska i ich cmentarzu.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas