Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
LIMANOWA  

Jak podają autorzy opracowania "Żydzi w Limanowej", zamieszczonego na stronie internetowej www.ilmanowa.republika.pl, pierwsze wzmianki o obecności wyznawców judaizmu w tej miejscowości pochodzą z pierwszej połowy siedemnastego wieku. Wiadomo, że do 1640 roku dzierżawcą browaru dworskiego w Limanowej był niejaki Izrael Izaakowicz. Archiwalne zapiski potwierdzają też obecność pojedynczych osób pochodzenia żydowskiego w kolejnym stuleciu. W 1765 roku w mieście żyło 21 Żydów, którzy podlegali gminie wyznaniowej w Wiśniczu. Istotny rozwój społeczności żydowskiej w Limanowej nastąpił w XIX wieku. W 1841 roku w miasteczku mieszkało około stu Żydów, a do 1880 roku ich liczba wzrosła do 571 osób. Trudne warunki gospodarcze na przełomie stuleci przyczyniły się do powstania konfliktów narodowościowych - w 1898 r. oraz w 1918 r. w Limanowej doszło do antysemickich zamieszek. Tendencje te - znajdujące wyraz w akcji bojkotowania żydowskich firm - utrzymały się również w okresie międzywojennym. Warto jednak dodać, że Limanowa nie była pod względem wyjątkiem. W spisie powszechnym w 1921 roku żydowskie pochodzenie lub wyznanie mojżeszowe zadeklarowało 905 mieszkańców Limanowej, którzy stanowili wówczas około 42 procent całej populacji miasta.

Wojska hitlerowskie zajęły Limanową w dniu 10 września 1939 roku. Dwa dni później w kamieniołomie na Raszówkach rozstrzelano 12 osób pochodzenia żydowskiego. Na polecenie okupanta zamknięto sklepy należące do Żydów, a znajdujący się w nich towar skonfiskowano. Wprowadzono także obowiązek pracy przymusowej. Represje narastały z każdym dniem. W czerwcu 1942 roku w Limanowej utworzono getto, w którym stłoczono według różnych szacunków od 1.500 do 2.000 osób. Wkrótce część z nich zamordowano na miejscu, między innymi w lesie koło Starej Wsi. Resztę deportowano do Nowego Sącza, a następnie do obozu zagłady.

cmentarz żydowski w Limanowej
Cmentarz w Limanowej (foto: Witold Bobrowski)

Cmentarz żydowski w Limanowej znajduje się na zboczu wzniesienia, na działce w formie wydłużonego prostokąta, w pobliżu ul. Kolejowej i Rejtana. Dokładna data jego założenia nie jest znana, zapewne nastąpiło to w XIX wieku, wraz z ukonstytuowaniem się miejscowej gminy wyznaniowej. Podczas drugiej wojny światowej na terenie nekropolii Niemcy rozstrzeliwali i grzebali miejscowych Żydów. Jedno z tych wydarzeń wspomina Marian Sopata: "Wiosną w Limanowej rozstrzelano kilku przedstawicieli starszyzny żydowskiej, a ich ciała przewieziono demonstracyjnie przez całe miasto na drabiniastym wozie, nakazując rodzinom pomordowanych udział w tym makabrycznym pochodzie, którego drogę znaczyła krew od maślanego rynku do kirkutu" (źródło: M. Sopata "Ta ziemia od innych droższa..."). Przytoczmy też fragment przechowywanego w Żydowskim Instytucie Żydowskim rękopisu autorstwa kobiety o nazwisku Konińska (brak imienia), w którym opisano egzekucję młodzieży z getta w Limanowej: "Na cmentarzu każą im się położyć na ziemi, twarzą do gleby. Strzał w kark, w plecy. Ranna narzeczona czołga się ku narzeczonemu, który wydał już ostatnie tchnienie. (....) Później gestapowcy kładą ich twarzami już pobladłymi ku jasnemu słońcu" (Relacje Ofiar Zagłady AŻIH, nr 301/3192). Na stronie internetowej amerykańskiego Muzeum Holocaustu można obejrzeć zdjęcie, przedstawiające ofiary egzekucji dokonanej na limanowskim cmentarzu żydowskim.

Cmentarz został częściowo zniszczony w okresie wojennym, a proces dewastacji trwał także w latach PRL. Część pomników po wojnie wykorzystywano jako ławki na Rynku. Do dziś przetrwały nieliczne nagrobki. Nietrwałość surowca i wieloletnie oddziaływanie czynników atmosferycznych sprawiły, że na większości z nich trudno odczytać epitafia. W latach dziewięćdziesiątych na cmentarzu przeprowadzono prace restauracyjne. W jego centralnej części wzniesiono dwa pomniki ku czci ofiar Holocaustu. Umieszczono na nich tablice z napisami w językach polskim i hebrajskim o treści: "Dla wiecznej pamięci ludności żydowskiej i ofiar hitlerowskich zbrodni podczas lat wojennych 1939-1945 w gminach Limanowa, Tymbark, Dobra, Słopnice, Pisarzowa, Skrzydlna. Pomnik postawiony przez Leiba Gatterera z Dobrej"; "Na wieczną pamięć dla moich kochanych: Rachel Aftergut - mamusia, Chaim Aftergut - dziadek, Rudel Aftergut - babcia, Menachem Schweid - wujek, Raizel Schweid - ciotka. Spoczywają między ofiarami z rąk morderców hitlerowskich. Pomnik postawiony przez Leiba Gatterera". Teren nekropolii jest uporządkowany i ogrodzony metalowym płotem, wejście nie jest zamknięte.

tekst: K. Bielawski
Kliknij tu, by obejrzeć film video nakręcony na tym cmentarzu

cmentarz żydowski w Limanowej Limanowa - macewa na cmentarzu żydowskim nagrobek Limanowa - płyta nagrobna cmentarz żydowski w Limanowej - grób
zdjęcia: Małgorzata Płoszaj
Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Limanowej i ich nekropolii.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas