Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
MAKÓW MAZOWIECKI    
Pierwsze wzmianki o gminie żydowskiej w Makowie Mazowieckim pochodzą z XVI wieku, można jednak zakładać, że Żydzi pojawili się tu dużo wcześniej. Dzielnica żydowska znajdowała się w północnej części miasta. Izaak Wesołek w swej "Monografii miasta Makowa Mazowieckiego" tak pisze o kwartale żydowskim: "Przy ulicy Zielony Rynek stała łaźnia żydowska, tuz obok - stara bóżnica i przytułek dla starców. Po drugiej stronie rozciągał się cmentarz żydowski, po którym już dawno śladu nie ma. Synagoga makowska, jedna z nielicznych w Polsce wzniesionych w stylu bizantyjskim, pochodzi z XVIII wieku. Według podania, na wprost synagogi, gdzie obecnie znajduje się bóżnica, stała wówczas stara bóżnica, tak zwany Bet ha-Midrasz. Dopiero w połowie XVIII wieku zabrali się Żydzi makowscy do budowy nowej synagogi".

Obecność Żydów w Makowie przyczyniała się do rozwoju miasta. Władze miejskie były tego świadome i - jak pisze Izaak Wesołek - opiekowały się Żydami, broniąc ich przed "napadami i gwałtem". W archiwum Główny Akt Dawnych zachował się dokument, normujący obecność ludności żydowskiej w Makowie Mazowieckim i zapewniający Żydom swobodę w działalności gospodarczej, stanowiący między innymi: "osiadający przeto w mieście Makowie Żydzi zawarli z tymże miastem dnia 3 kwietnia 1750 pactum, dozwalające Żydom w mieście Makowie place posiadającym prowadzić handel towarami, szynkować miodem i winem, palić gorzałkę, używać wolnego pastwiska i drzewa z lasów miejskich, za co obowiązani byli przykładać się do płacenia podatku pogłównego i hyberny po złp. 400 rocznie". Również władze kościelne wydawały się być przychylnie nastawione do wyznawców judaizmu. Świadczą o tym pożyczki udzielane przez kościół makowskiemu kahałowi czy też przekazanie gruntu przy ul. Przasnyskiej "za pozwoleniem J. W. Biskupa i Rządu - na wieczny czynsz".

Liczebność społeczności żydowskiej w Makowie Mazowieckim wzrastała w szybkim tempie. W 1790 roku mieszkało tu 505 osób wyznania mojżeszowego, w 1818 roku - już 2.007, co stanowiło 72,2% całej ludności. Dziewiętnaście lat później, w związku z polityką rugowania Żydów ze wsi, w Makowie żyło już 4.090 Żydów, a udział ludności żydowskiej w całej populacji miasta sięgnął 90%.

Kahał makowski był jedną z największych gmin żydowskich na Mazowszu. Podlegały mu między innymi skupiska żydowskie w Pułtusku i Wyszkowie. W mieście istniała znana w całym kraju jesziwa, czyli wyższa szkoła religijna. Działały tu też liczne bractwa, takie jak towarzystwo pogrzebowe Chewra Kalisza, Chewras Thilim ("bractwo psalmów"), bractwo studiów talmudycznych Misznajoth, Ain Jakow, Midrasz. Każde z nich miało własny dom modlitwy.

Na przełomie XIX i XX wieku trudna sytuacja ekonomiczna zmusiła wielu żydowskich mieszkańców Makowa do wyjazdu z miasta. Żydzi emigrowali do dużych miast oraz za ocean. Fala emigracji nasiliła się w 1904 roku, w związku z wojną rosyjsko-japońską i ogłoszonym poborem do armii carskiej.

Kilka słów poświęćmy znanym osobistościom pochodzenia żydowskiego, związanym z Makowem Mazowieckim. Przez pewien czas w mieście mieszkał Nachum Sokołów, czołowy działacz ruchu syjonistycznego i jeden z najlepszych publicystów XIX wieku. Sokołów studiował w makowskiej jeszywie, tu też poznał swą żonę. Makowskie korzenie miał też Leon Blum, w latach 1946-1947 socjalistyczny premier Francji. Warto wiedzieć, że rodzina Blumów łożyła znaczne sumy na rzecz powstania w 1863 roku. W 1900 roku w Makowie Mazowieckim urodził się Hyman George Rickover, projektant pierwszego w świecie atomowego okrętu podwodnego.

Kilkaset lat obecności Żydów w Makowie Mazowieckim przerwała II wojna światowa. W 1940 roku w rejonie Zielonego Rynku i ul. Franciszkańskiej utworzono getto, w którym zamknięto Żydów z Makowa oraz pobliskich miejscowości, między innymi z Chorzeli, Mławy i Przasnysza. Prof. Janusz Szczepański w swej książce "Społeczność żydowska Mazowsza w XIX - XX wieku" tak pisze o sytuacji w getcie: "W getcie w Makowie panowało ogromne zagęszczenie. Czasem w jednym pokoju mieszkały trzy rodziny, zajmowano też strychy, stajnie, magazyny. Tylko w marcu 1940 roku w obrębie kilku ulic Zielonego Rynku i zaułków tłoczyło się ponad dwa tysiące osób. W getcie znajdowały się tylko trzy studnie. Tylko raz dziennie otwierano na krótki czas bramę przy ul. Grabowej, aby móc dojść do dodatkowej studni. Koszmarne warunki higieniczne pogorszyły się po 8 grudnia 1941 roku, po dosiedleniu do makowskiego getta Żydów z Chorzeli, Przasnysza i Mławy. Część najuboższych przybyszów miejscowy Judenrat i żydowska policja umieściły w synagodze, podzielonej na cele, w każdej po 4-5 osób na jeden metr kwadratowy. W getcie udzielano pomocy lekarskiej, ale brakowało leków, nie było też szpitala ni laboratorium".

Zagłada makowskiego sztetl przyszła pewnego listopadowego dnia 1942 roku. Żydzi zostali zmuszeni do opuszczenia miasta. Wywieziono ich do Mławy, skąd 6 grudnia 1942 roku trafili do KL Auschwitz. Tego samego dnia ponad tysiąc z nich zostało wysłanych do komór gazowych.

Dziś w mieście można odnaleźć jeszcze materialne ślady po żydowskich mieszkańcach Makowa, między innymi budynek synagogi czy mykwę. W Makowie Mazowieckim istnieją dwie nekropolie wyznania mojżeszowego. Obie zostały zniszczone w czasach II wojny światowej. Naziści wykorzystali macewy do utwardzania dróg i chodników. Stary cmentarz żydowski zlokalizowano pomiędzy ulicami Adamowską i Przasnyską. Nieznana jest data jego założenia, prawdopodobnie to właśnie ten cmentarz wzmiankowany jest w "Protokole wizytacji generalnej diecezji płockiej" z 1781 roku. Nekropolia ta pełniła funkcje grzebalne do około 1870 roku. W latach PRL w miejscu "starego" cmentarza urządzono dworzec autobusowy. W 1987 roku dzięki współpracy lokalnych społeczników - między innymi p. Wojciecha Henrykowskiego - oraz rozsianych po całym świecie potomków makowskich Żydów, z odzyskanych płyt nagrobnych na skraju dworca wzniesiono pomnik. Drugi - założony w 1870 roku - cmentarz żydowski w Makowie znajduje się przy ul. Ciechanowskiej, na jego terenie nie ma obecnie żadnych nagrobków. Macewy z Makowa posłużyły też do budowy lapidariów na zniszczonych cmentarzach żydowskich w pobliskich miejscowościach.

tekst & zdjęcia: K. Bielawski

Wiele informacji o Żydach z Makowa Mazowieckiego
znajdziesz na stronie internetowej "Jedno miasto - dwie kultury"
Polecamy też Księgę Pamięci Makowa Maz. (w języku hebrajskim)
Kliknij tu, by zobaczyć archiwalne zdjęcie cmentarza żydowskiego w Makowie Maz.
Kliknij tu, by obejrzeć nagranie video wykonane na terenie starego cmentarza

Cmentarz żydowski w Makowie Mazowieckim w obiektywie Katarzyny Olzackiej
Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Makowa Mazowieckiego i ich nekropoliach.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają te cmentarze z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas