Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
MIŃSK MAZOWIECKI    

Pomimo braku szczegółowych danych na temat osadnictwa żydowskiego w Mińsku Mazowieckim przed 1768 r., wiadomo, iż już w XVII w. Żydzi zajmowali się w tym mieście wyrobem gorzałki. Przez pierwszą połowę XVIII w. nie zamieszkiwali jednak oni Mińska, a powrócili oni doń po wspomnianym wyżej 1768 r., kiedy to zniesiono ograniczenia ich stałego pobytu na Mazowszu. Początkowo tworzyli oni gminę z współwyznawcami z Kałuszyna, mieli także wspólnego z nimi rabina.

Odrębna gmina żydowska dla Mińska Mazowieckiego została założona około 1822 roku, gdy zniesiono kahały w całym Królestwie Polskim, tworząc w ich miejsce tzw. dozory bożnicze. Wówczas siedziba gminy, podobnie jak bożnica i łaźnia, mieściła się przy ul. Karczewskiej (obecnie ul. Piłsudskiego). Gminę reprezentował zarząd bożnicy w składzie: rabin, starosta, skarbnik i inni, a swym zasięgiem obejmował oprócz samego Mińska Cegłów, Siennicę, Latowicz, Iwowe, Jeruzal. Po Kałuszynie Mińsk był w regionie miejscowością najczęściej wybieraną jako cel osadnictwa. Żydzi zamieszkiwali głównie tereny położone na południe i południowy-zachód od Starego Rynku (pl. Dąbrowszczaków) i rynku Sendomierza (pl. Kilińskiego), po obydwu stronach rzeki Srebrnej, do ulic Mostowej i Górnej (ul. Kazikowskiego). W 1827 r. w Mińsku żyło dwustu sześćdziesięciu Żydów przy ogólnej liczbie mieszkańców siedemset siedemdziesiąt. Trzydzieści cztery lata później stosunek ten wynosił sześćset dziewięćdziesięciu dwóch członków społeczności żydowskiej na tysiąc trzystu trzydziestu ośmiu mieszkańców, a w 1897 r. trzy tysiące czterystu czterdziestu pięciu wyznawców judaizmu na sześć tysięcy szesnastu mieszkańców Mińska.

Mińscy Żydzi zajmowali się głównie handlem i rzemiosłem, a przy tym byli właścicielami dużej ilości nieruchomości w mieście. W 1904 r. na dwieście pięćdziesiąt osiem nieruchomości sto dwadzieścia trzy należało do Żydów. Mniejszość Żydowska brała aktywny udział w życiu miasta. Prowadziła własne przedszkole, szkołę podstawową, posiadała własne organizacje charytatywne, partie polityczne; istniały np. Żydowskie Towarzystwo Pożyczkowo-Oszczędnościowe, Stowarzyszenie "Linas Hacedek", Stowarzyszenie "Tarbut". Przez cały XIX wiek w Mińsku silną pozycję zdobywał chasydyzm. Duże znaczenie miały grupy zwolenników cadyków z Góry Kalwarii, z Parysowa, z Aleksandrowa. Wywierali oni na społeczność żydowską znaczny wpływ, o czym może świadczyć fakt, iż gdy po pierwszej wojnie światowej cadyk Alter Israel Simeon przeniósł swą siedzibę do Warszawy, wyemigrowała za nim część Żydów.

Mińsk Mazowiecki - macewa na cmentarzu żydowskim
kamień nagrobny na cmentarzu w Mińsku Mazowieckim
W okresie międzywojennym ludność żydowska w dalszym ciągu aktywnie uczestniczyła w życiu miasta - w 1927 r. na dwadzieścia cztery miejsca w radzie miejskiej Żydzi obsadzili osiem stanowisk. Jednakże zaczęły się równocześnie uwidaczniać tarcia na linii społeczność żydowska - pozostali mieszkańcy. Powodem tego była m.in. konkurencja, jaką stanowili w życiu gospodarczym Żydzi trudniący się handlem obnośnym (zwłaszcza w dobie kryzysu). Na uspokojenie nastrojów nie wpłynęła dobrze także pamięć o tym, iż część ludności żydowskiej poparła w sierpniu 1920 r. Armię Czerwoną. Do największego napięcia w tych stosunkach doszło w czerwcu 1936 r. Doszło wówczas do zabójstwa wachmistrza 7 pułku ułanów Jana Bujaka, którego dokonał walczący niegdyś pod jego komendą Judka Lejb Chaskielewicz. Oburzenie polskiej ludności przeniosło się na całą społeczność żydowską, zdemolowano część żydowskich sklepów, miały miejsce ataki na samych Żydów. W wyniku tych zajść miasto opuściło niemal trzy tysiące Żydów. Mimo tej migracji w 1937 r. Mińsk Mazowiecki zamieszkiwało około pięć tysięcy ośmiuset Żydów przy ogólnej liczbie szesnaście i pół tysiąca mieszkańców. W przeddzień wybuchu wojny gmina żydowska posiadała w mieście następujące obiekty sakralne: bożniczka cadyka z Góry Kalwarii, nowy beit ha-midrasz, beit ha-midrasz rabina, bożniczka cadyka za Strykowa i Aleksandrowa, mykwa, stary beit ha-midrasz oraz bożniczka cadyka z Parysowa.
macewy - Mińsk Mazowiecki
Mińsk Mazowiecki - kirkut macewa ze świecznikiem

Okres drugiej wojny światowej ukazał, iż zajścia z 1936 r. nie odzwierciedlały idealnie stosunków polsko-żydowskich. W sierpniu 1940 r. Niemcy utworzyli w Mińsku na terenach zamieszkiwanych przez Żydów getto. Zgromadzili w nich nie tylko mińską społeczność żydowską, ale także wyznawców judaizmu z Pabianic, Kalisza i Lipna. W tej dramatycznej sytuacji Żydzi nie jednokrotnie mogli liczyć na pomoc ze strony polskich współmieszkańców. Polacy dostarczali potrzebującym żywność, ukrywali Żydów we własnych domach, organizowali im kenkarty. Wielu z nich przypłaciło za to życiem swoim i swoich rodzin. 21 sierpnia 1942 r. Niemcy przystąpili do likwidacji mińskiego getta, w którym zamieszkiwało około siedmiu tysięcy Żydów. W jej trakcie zginęło od kul około tysiąca Żydów; większość z pozostałych przewieziono w wagonach towarowych do obozu zagłady w Treblince. Dwudziestego drugiego sierpnia tego samego roku Niemcy wymordowali w budynku przy ul. Warszawskiej 35 członków Judenratu: przewodniczącego Mosze Kramarza, jego zastępcę Majera Bryksa, Jankiela Popowskiego, Hila Morgenszterna, Moszka Wajnberga, Bresslera, Słonia, Sztutmana i innych. Z kilkuset Żydów pozostawionych przy życiu Niemcy utworzyli dwie grupy robocze. Jedna, licząca ok. stu pięćdziesięciu osób, została umieszczona w byłej fabryce K. Rudzkiego przy ul. Piłsudskiego 55; zlikwidowano ją piątego czerwca 1943 r. zabijając sto cztery osoby. Drugą z grup - około pięciuset osób - ulokowano w Szkole Powszechnej nr 1 przy ul. Siennickiej 39. Nieznaną dokładnie liczbę osób z tej grupy Niemcy zamordowali na terenie cmentarza żydowskiego w dniu 24 grudnia 1942 r.; pozostali - około dwustu pięćdziesięciu osób - zginęli od kul 10 stycznia 1943 r. Po zakończeniu drugiej wojny światowej gmina żydowska w Mińsku nie została odbudowana.

Na przestrzeni wieków istniały w Mińsku Mazowieckim dwa cmentarze żydowskie. Pierwszy z nich mieścił się w zachodniej części miasta, w okolicach dzisiejszej ul. Kazikowskiej. Obecnie na jego terenie znajduje się budynek szkoły.

Drugi cmentarz został założony w rejonie dzisiejszych ulic Cichej i Dąbrówki około 1870 r. (na planie miasta z 1863 r. istnieje wciąż tylko pierwsza z żydowskich nekropolii). Zajmuje on obszar około 1,05 hektara i ma kształt zbliżony do prostokąta o przybliżonych wymiarach 150 na 60 m. Teren otoczony jest ogrodzeniem z siatki i kolczastymi krzewami, a wejście znajduje się od strony północno-zachodniej.

cmentarz żydowski - Mińsk Mazowiecki
cmentarz żydowski - Mińsk Mazowiecki cmentarz żydowski - Mińsk Mazowiecki cmentarz żydowski - Mińsk Mazowiecki
cmentarz żydowski - Mińsk Mazowiecki cmentarz żydowski - Mińsk Mazowiecki cmentarz żydowski - Mińsk Mazowiecki cmentarz żydowski - Mińsk Mazowiecki

Łącznie przetrwało kilkaset macew, ustawionych w rzędach o kierunku północny-wschód - południowy-zachód. Większość nagrobków ma formę tradycyjnych pionowych płyt o półkolistym zwieńczeniu. Inskrypcje na nich pisane były przede wszystkim w języku hebrajskim. Istnieje tylko kilka macew z napisami polskimi lub w jidisz. Przez długi okres istnienia nekropolii przestrzegano podziału na kwatery męskie i żeńskie. Zasadę tą porzucono w kresie międzywojennym. W części południowo-zachodniej znajdują się zbiorowe mogiły Żydów rozstrzelanych w 1942 i 1943 r. przez Niemców. Groby te nie są jednak oznaczone.

21 sierpnia 1967 r. - w dwudziestą piątą rocznicę rozpoczęcia likwidacji mińskiego getta - odsłonięto na cmentarzu pomnik. U jego stóp leży granitowa tablica z dwujęzycznym - polskim i żydowskim napisem: "Pomnik ten poświęcony jest pamięci ludności żydowskiej Mińska Mazowieckiego i okolic w liczbie 5500 mężczyzn, kobiet i dzieci zamordowanych w latach 1939-1945 przez ludobójców hitlerowskich. Cześć pamięci męczenników".

Najstarszy zidentyfikowany nagrobek pochodzi z 1878 r. i upamiętnia Icchaka syna Mosze. W pobliżu pomnika ofiar Zagłady znajduje się grób cadyka Jakowa z Mińska Maz. syna Szymona z Zawichostu, zm. 23 Adar 5662 (2 marca 1902 r.). W dalszej części cmentarza zachowała się także macewa jego matki, zmarłej w 1883 r. Dwory Miriam córki Szloma Chaima z Kiejdan, potomkini Mordechaja z Lachowicz, Aszera ze Stolina, Aharona z Karlina, Szlomo z Karlina i Chachama Cwi z Amsterdamu.

W 2007 roku dzięki staraniom osób związanych z Gminą Żydowską w Warszawie, cmentarz żydowski w Mińsku Mazowieckim doczekał się szczegółowej inwentaryzacji. Spis nagrobków został opublikowany na stronie internetowej http://cemetery.jewish.org.pl/list/c_14.

Warto wiedzieć, że na cmentarzu żydowskim w Warszawie w kwaterze 57 znajduje się grób Altera Izraela Symeona syna Jakowa (1874-1932), znanego cadyka, działającego w Mińsku Mazowieckim oraz w Warszawie. Kliknij tu by zobaczyć zdjęcie jego ohelu.

tekst: Małgorzata Frąckowiak & K. Bielawski
zdjęcia: K. Bielawski
Księgę Pamięci Mińska Maz. znajdziesz tutaj:
Zapraszamy do odbycia wirtualnego spaceru po cmentarzu

Bibliografia:
Eleonora Bergman i Jan Jagielski "Cmentarz żydowski w Mińsku Mazowieckim.
Historia i stan istniejący. Wstępna charakterystyka"

Janusz Kuligowski "Z dziejów osadnictwa żydowskiego w Mińsku Mazowieckim"
Stanisław Zienkiewicz "Likwidacja getta w Mińsku Mazowieckim
"

Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Mińska Maz. i ich nekropoliach.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają te cmentarze z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas