Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
NADARZYN  
 
"W Nadarzynie nie ma już bóżnicy,
nie ma chederu, nie ma biblioteki.
Pozostał jedynie cmentarz, jeden z najstarszych
cmentarzy żydowskich w Polsce.
Ale nikt o niego nie dba i macewy znikają".
Józef Jeremiasz, Księga Pamięci Pruszkowa i Nadarzyna

Cmentarz gminy żydowskiej w Nadarzynie znajduje się w Kajetanach, w lesie na północ od ul. Brzozowej. Można dojść do niego ulicą wiodącą od skrzyżowania z trasą katowicką do Międzynarodowego Centrum Słuchu i Mowy, nie skręcając jednak do kliniki, lecz kierując się nieutwardzoną drogą wzdłuż betonowego muru w głąb lasu. Po przejściu ok. 200-300 metrów należy skręcić w odchodzący w prawą stronę leśny dukt, wiodący prosto na cmentarz. Według wskazań GPS, współrzędne geograficzne cmentarza wynoszą: N 52*05*47,61, E 20*49*52,14. Obecnie prawnym właścicielem gruntu jest Gmina Nadarzyn, na dostępnym w Urzędzie planie miasta nekropolia oznaczona jest jako działka geodezyjna o numerze 35. Jest to miejsce pochówku nie tylko Żydów z Nadarzyna, ale także pobliskich miejscowości, między innymi z Piaseczna i Pruszkowa. Menasze Opozdower w "Księdze Pamięci Pruszkowa i Nadarzyna" wspomina Nadarzyn, jako "stare osiedle żydowskie, gdzie na miejscowym cmentarzu można było zobaczyć nagrobki Żydów warszawskich, którzy zostali tu przywiezieni, gdy w Warszawie nie było jeszcze żydowskiego cmentarza. (....) Tam przywożono zmarłych na wozie zaprzężonym w konia".

Mapa Nadarzyna z 1932 r. z zaznaczonym cmentarzem żydowskim
Mapa okolic Nadarzyna z 1932 r. z zaznaczonym cmentarzem żydowskim.
(źródło:
Archiwum Map Wojskowego Instytutu Geograficznego)

Starsi mieszkańcy Nadarzyna pamiętają, że cmentarz składał się ze starej i nowej części, pomiędzy którymi mieszkał dozorca. Jeszcze w latach powojennych cmentarz był wyraźnie widoczny z drogi wiodącej do Warszawy. Nekropolia została zdewastowana przez nazistów, a proces destrukcji postępował także po wyzwoleniu. Jak dowiedzieli się nasi informatorzy, znaczna część nagrobków została wykorzystana do prac budowlanych. W latach sześćdziesiątych lub siedemdziesiątych teren cmentarza zalesiono, a pozostałości pomników nagrobnych zasypano piachem. Granice cmentarza są czytelne dzięki otaczającemu nekropolię rowowi. Na terenie cmentarza można odnaleźć wyłamane macewy, przy czym na niektórych z nich zachowały się fragmenty inskrypcji w języku hebrajskim oraz resztki polichromii, jakimi niegdyś dekorowano żydowskie nagrobki. Wyraźnie widać czarny barwnik, używany do wypełnienia tła płyciny inskrypcyjnej. Na innej macewie na ornamencie przypominającym mur z cegły widoczne są ślady czarnej i żółtej farby. W innym miejscu udało się nam znaleźć dolną część nagrobka, ze znakomicie zachowanym czarnym tłem i czerwonym obramowaniem. Bardzo rzadko natomiast można odnaleźć zwieńczenia macew, na których z reguły umieszczano symboliczne płaskorzeźby. Jak dotąd na terenie cmentarza zidentyfikowano fragmenty naczółków ze świecą - symbolem rytym na grobach kobiet - oraz z lwem, stanowiącym odniesienie do imienia Juda lub Lejb. Analiza położenia nagrobków pozwala sądzić, że pochówki były dokonywane w układzie rzędowym, a macewy stały zwrócone licem w kierunku zachodnim. W południowo-wschodnim narożniku cmentarza znajduje się kilka tumb, czyli betonowych lub piaskowcowych półwalców, stawianych zwykle za pionową płytą nagrobną. Niektóre odnalezione nagrobki zostały przewiezione na jedną z posesji w Nadarzynie, z zamiarem wykorzystania ich podczas planowanej restauracji cmentarza.

Nadarzyn - cmentarz żydowski w Kajetanach Nadarzyn - cmentarz żydowski w Kajetanach Nadarzyn - cmentarz żydowski w Kajetanach Nadarzyn - cmentarz żydowski w Kajetanach
Nadarzyn - cmentarz żydowski w Kajetanach Nadarzyn - cmentarz żydowski w Kajetanach Nadarzyn - cmentarz żydowski w Kajetanach Nadarzyn - cmentarz żydowski w Kajetanach
Nadarzyn - cmentarz żydowski w Kajetanach Nadarzyn - cmentarz żydowski w Kajetanach Nadarzyn - cmentarz żydowski w Kajetanach Nadarzyn - cmentarz żydowski w Kajetanach
Nadarzyn - cmentarz żydowski w Kajetanach Nadarzyn - cmentarz żydowski w Kajetanach Nadarzyn - cmentarz żydowski w Kajetanach Nadarzyn - cmentarz żydowski w Kajetanach

Jak wynika z map przekazanych nam przez pewne instytucje, obszar nekropolii mógł znacznie wykraczać poza uprzednio opisany teren tzw. "okopiska". Niewykluczone, że pochówki mogły być dokonywane także na gruntach położonych nieco na północ. W tym miejscu wśród zarośli leży potężny, ułamany blok piaskowca, który zapewne stanowił niegdyś element konstrukcji dużego grobowca. Teren ten leży w zagłębieniu, a z trzech stron widoczne jest dość duże obwałowanie o nieregularnym zarysie. Można zakładać, że w tym miejscu cmentarz znajdował się na niewielkim wzniesieniu, a obniżenie to powstało w wyniku wybierania żwiru dla potrzeb budowanej trasy katowickiej - informację o takim wykorzystaniu ziemi cmentarnej otrzymaliśmy od jednego z mieszkańców.

W dn. 23 września 2013 r. do izby pamięci przy Gimnazjum im. bł. Jana Pawła II w Nadarzynie trafił fragment macewy, odnaleziony przez Tadeusza Kalecińskiego podczas rozbiórki stodoły przy ul. Mszczonowskiej. O swoim odkryciu T. Kaleciński powiadomił nasz serwis internetowy. W porozumieniu z Komisją Rabiniczną ds. Cmentarzy i przy zaangażowaniu Marka Żwirskiego - nauczyciela w Gimnazjum im. bł. Jana Pawła II - podjęto decyzję o zabezpieczeniu nagrobka w szkolnej izbie muzealnej. Jest to część naczółka macewy z hebrajskim napisem: "[Pani] Rebeka córka naszego nauczyciela i pana Dawida błogosławionej pamięci" oraz płaskorzeźbą świec, tradycyjnie umieszczanych na nagrobkach kobiet (kliknij tu, by zobaczyć zdjęcie nagrobka).

Warto wiedzieć, że w ohelu na cmentarzu żydowskim we Mszczonowie pochowany jest zmarły w 1873 roku przewodniczący sądu rabinicznego w Nadarzynie, Aron Kohen syn Mojżesza. Napis na jego macewie głosi: "Tu pochowany pan, wielkie światło, sprawiedliwy, bogobojny, czcigodne i chwalebne jego imię, nasz nauczyciel, pan i mistrz, Aron Kohen, syn nauczyciela Mojżesza kohena (pamięć sprawiedliwego błogosławiona), przewodniczący sądu w gminie Nadarzyn, zięć pana sprawiedliwego (pamięć sprawiedliwego na życie w świecie przyszłym) z Warki. Zmarł w poniedziałek 2 elul i pogrzebany o brzasku 3 elul roku 633 według krótkiego rachunku. Niech dusza jego związana będzie w węzełku życia".

Mszczonów - ohel ohel cadyków wareckich Grób L. Hirszfelda menora z Nadarzyna
Ohel we Mszczonowie
Ohel w Warszawie
Grób L. Hirszfelda
Menora w kościele

Również na cmentarzu żydowskim w Warszawie przy ul. Okopowej można odnaleźć mieszkańców Nadarzyna. W ohelu "Wurker rebe" spoczywa wywodzący się z Nadarzyna cadyk Jakub Juda syn Note Natana Tannenbauma, przywódca wspólnoty chasydzkiej z Białej Rawskiej. Kilkadziesiąt metrów dalej, tuż obok sarkofagów rodziny Lesserów, znajduje się grób urodzonego w Nadarzynie wybitnego lekarza żydowskiego pochodzenia, Ludwika Maurycego Hirszfelda, który pieszo udał się do Paryża, by tam studiować medycynę. Hirszfeld przeszedł do historii jako autor czterotomowej "Anatomii opisowej ciała ludzkiego" oraz wielu innych prac. Na cmentarzu żydowskim w Karczewie przy ul. Otwockiej zachowała się macewa nadarzyńskiego rabina Icchaka Jakuba syna Mosze.

W poszukiwaniu judaików warto odwiedzić miejscowy kościół, gdzie przy ołtarzu stoi okazały siedmioramienny świecznik. Niektórzy twierdzą, że jest to menora ze zniszczonej synagogi w Nadarzynie, jednak rzeczywistość zdaje się być bardziej prozaiczna - według informacji udzielonej przez byłego proboszcza, ks. Bronisława Płaszczyńskiego, świecznik ten został przywieziony po wojnie przez pracującego w hucie Warszawa mieszkańca Nadarzyna. Pozbawiona jednego z ramion menora została naprawiona, a kilka lat temu doczekała się kolejnej renowacji.

tekst & zdjęcia: KB
Bibliografia:
"Księga Pamięci Pruszkowa i Nadarzyna"
M. Skwara "Pruszkowscy Żydzi"
P. Fijałkowski "Żydzi w miastach Mazowsza w świetle źródeł pruskich"
M. Wodziński "Groby cadyków w Polsce"
Kliknij tu, by przejrzeć Księgę Pamięci Pruszkowa i Nadarzyna

Poszukujemy wszelkich informacji o tym cmentarzu: jego historii, wyglądzie przed wojną i po jej zakończeniu, procesie dewastacji, nagrobkach znajdujących się poza cmentarzem.
Korespondentom gwarantujemy dyskrecję.
Teksty i zdjęcia są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas