Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
SŁUŻEWO

Początki osadnictwa żydowskiego w Służewie przypadają zapewne na XVIII wiek. Wiadomo, że w 1765 roku mieszkało tu 22 wyznawców judaizmu, a ich liczba w 1779 roku sięgnęła dwustu osób, co stanowiło około 50% wszystkich mieszkańców. Kolejne lata - do połowy XIX wieku - były okresem dynamicznego wzrostu społeczności żydowskiej w Służewie. W 1857 r. w Służewie żyło 560 osób pochodzenia żydowskiego. Już pod koniec XVIII wieku w miejscowości wzniesiono drewnianą synagogę. Gminie wyznaniowej w Służewie początkowo podlegały skupiska Żydów z Nieszawy, Aleksandrowa Kujawskiego i Ciechocinka. Sercem "żydowskiego" Służewa była ulica Brzeska. Ten teren do dziś nazywany jest Żydowem. Tu znajdowała się murowana synagoga, dom modlitwy oraz mykwa czyli łaźnia służąca do rytualnych ablucji. Z czasem służewscy Żydzi zaczęli przenosić się do Ciechocinka. Rozwijające się uzdrowisko stwarzało nowe możliwości pracy przy obsłudze kuracjuszy, wśród których nie brakowało też żydowskich pacjentów. Ciechocinek odwiedzał między innymi słynny cadyk z Góry Kalwarii. W 1918 roku powstała jedna gmina wyznaniowa, obejmująca swą jurysdykcją Żydów z rejonu Służewa i Ciechocinka. Na przełomie XIX i XX w. trudne warunki gospodarcze i polityczne zmusiły część Żydów do emigracji, głównie do Niemiec oraz Ameryki. W spisie powszechnym z 1921 roku już tylko 259 służewian zadeklarowało narodowość żydowską.

Po wybuchu II wojny światowej naziści utworzyli w osadzie getto, w którym przebywało ponad dwieście osób. Wkrótce cześć Żydów deportowano. Ostateczna likwidacja getta nastąpiła w maju 1942 roku. Pochodząca ze Służewa p. Zofia Kozłowska tak wspomina ten tragiczny czas: "Niemcy oznaczyli wszystkich Żydów gwiazdą na plecach. Mogli poruszać się tylko ulicami, a nie chodnikiem. W październiku 1939 zebrano ich wszystkich w kościele. Tam przebywali aż do końca, żyjąc w okropnych warunkach. Nawet swoje potrzeby musieli załatwiać w kościele. Byli wykorzystywani do pracy. Tak było potem z wielu Polakami, kiedy na nich przyszła kolej. Już w grudniu zaczęli ich wywozić. (.....) Pozostali tylko najstarsi Żydzi jak Świendzielewicz, Mynia Dojszyn. (.....) Potem i tę resztę wywieźli. Pamiętam jak szli ulicą z niewielkimi pakunkami tego, co im było potrzebne. Byli jakby oszołomieni. Żona Świendzielewicza niewidoma, tak jak i półślepy mąż ciągnęła za sobą poduszkę, potem rzuciła ją i poszła dalej. (.....) Po wojnie zabraliśmy się do odnowy Kościoła. Było co sprzątać, pozostałości po ludziach, odpady, zaschnięty mocz i kał".

Cmentarz żydowski w Służewie został założony pod koniec XVIII wieku na południe od miejscowości. Jego lokalizację można odnaleźć na wojskowej mapie okolic Ciechocinka z 1930 roku. Wiadomo, że przed wojną nekropolię otaczał "druciany" parkan, przy bramie znajdowała się murowana budka, a na terenie cmentarnym w drewnianym domu mieszkał stróż. W latach Zagłady miejsce pochówku służewskich Żydów zostało zniszczone przez Niemców. W wyniku dewastacji do dziś nie zachowały się żadne nagrobki. Zbigniew Sołtysiński - badacz historii dziejów Żydów z Aleksandrowa Kujawskiego i Służewa - w swym artykule opublikowanym na łamach "Pulsu Aleksandrowa" (numer 7/2006) tak opisuje obecny stan tej nekropolii: "Miejsce zarosłe trawami, w którym nie sposób rozpoznać cmentarza. Wszelkie ślady zatarły czas i niepamięć. Jak się dowiedziałem, macewy wzmacniają gdzieś brzegi miejscowego jeziora lub stanowią fragmenty chodnika. Odnalazłem kilka ze zdartymi kamieniarskim dłutem napisami, wbudowane w płot jednej z tutejszej posesji".

tekst: K. Bielawski
zdjęcia: Zbigniew Sołtysiński
Bibliografia:
Tomasz Kawski "Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918-1942"
Materiały zebrane przez p. Zbigniewa Sołtysińskiego

Dział o Służewie powstał dzięki pomocy i zaangażowaniu p. Zbigniewa Sołtysińskiego
Teren cmentarza żydowskiego w Służewie Służewo - kirkut Służewo - cokół wykonany prawdopodobnie z macew
Teren cmentarza żydowskiego w Służewie Cokół wykonany prawdopodobnie z macew
Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach ze Służewa i ich nekropolii.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas