Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
TUSZYN
 

Władysław Okas w swym opracowaniu zatytułowanym: "Z dziejów Tuszyna. Kalendarium" podaje, że po raz pierwszy tuszyńscy Żydzi są wzmiankowani w 1660 roku. Niewykluczone, że po zniszczeniu miasta przez Szwedów w 1655 roku, właściciele Tuszyna sprowadzili tu Żydów z myślą o rozwoju gospodarczym miejscowości. W 1693 roku do miasta ściągają kolejni wyznawcy judaizmu, masowo wykupując place i domy. W 1781 roku w Tuszynie mieszkało 86 osób pochodzenia żydowskiego. Żydzi szybko niemal całkowicie opanowali rzemiosło i handel w mieście. Ich dominująca pozycja w gospodarce Tuszyna budziła sprzeciw chrześcijańskich mieszczan. Jednym z problemów była propinacja, czyli prawo wyrobu i sprzedaży alkoholu. Spośród wielu archiwalnych dokumentów dotyczących tej kwestii, przytoczmy treść skargi mieszczan z początku XIX wieku: "My jedynie z rolnictwa i propinacji dotąd utrzymujemy się, nie mając żadnych handlów ani manufaktur, nie mamy nawet i targów..., gdy żydom prawo propinacji przyznane będzie - ze szczętem miasto upadnie, żydzi bowiem takie powaby mają do propinowania, iż wszelkie kunszta swoje, które dawniej prowadzili, pozarzucali, a do propinacji gwałtem cisną się, przez co sposób życia chrześcijanom zupełnie odbiorą, ostatni bowiem nie mają tyle sposobności i chęci do oszukaństwa, tak w podatkach kon sumpcyjnych jako też innych okolicznościach, ile posiadają pierwsi". Udział Żydów w rzemiośle Tuszyna obrazuje poniższa notatka, przedstawiającą strukturę narodowościową członków miejscowych cechów w 1849 roku: "poszczególne zgromadzenia liczą: krawieckie - 21 majstrów (wszyscy żydzi), kowalskie - 10 (ani jednego żyda), garbarskie - 5 (wszyscy żydzi), piekarskie - 8 (6 żydów), szewskie - 11 (ani jednego żyda), garncarskie - 8 (ani jednego żyda), rzeźnickie - 11 (w tem 5 żydów)". Żydzi wykorzystują też możliwości związane z odkryciem w mieście źródeł wód mineralnych - część z nich zajmuje się przewozem i zakwaterowaniem przybywających tu kuracjuszy. Kliknij tu, by zapoznać się z nazwiskami właścicieli wybranych firm w Tuszynie, według spisu z 1929 roku.

Podobnie jak w innych miastach, także w Tuszynie XIX wiek przyniósł dynamiczny rozwój liczebny społeczności żydowskiej: w 1831 roku w miejscowości żyło 350 Żydów, w 1883 roku - już 1.248. Spośród najbardziej znanych rodzin żydowskich w Tuszynie wymieńmy Adlerów, Bladych,Cola, Fuksów, Goldsztajnów, Hechtów, Frydów, Przedborskich i Szwarców. Gmina żydowska posiadała między innymi własną bóżnicę i szpital. Oprócz synagogi działały też trzy domy modlitwy. Wśród tuszyńskich Żydów popularność zyskały idee chasydyzmu.
Liczebność społeczności żydowskiej Tuszyna:
rok:
1781
1831
1857
1860
1867
1883
1924
liczba Żydów:
86
350
588
682
851
1248
1650

Warto wiedzieć, że z Tuszyna wywodził się Jankiel Adler (1895-1949), znany malarz pochodzenia żydowskiego, zaliczany do najwybitniejszych artystów pierwszej połowy XX wieku, twórca między innymi takich dzieł jak: "Ostatnia godzina rabina Eleazara", "Moi rodzice", "Żyd z książką". Więcej informacji o Jankielu Adlerze można znaleźć na stronie internetowej Tuszyn on-line. Jankel Adler zmarł w dniu 25 kwietnia 1949 r. w swojej posiadłości Whitley Cottage, Castle Street koło Aldbourne i został pochowany na cmentarzu żydowskim w Londynie przy Bushy Road. Kliknij tu, by zobaczyć zdjęcie jego grobu.

Podczas II wojny światowej Żydzi z Tuszyna zostali deportowani do Srocka, a następnie do getta w Piotrkowie Trybunalskim, skąd później trafili do obozów zagłady.

Tuszyn - deportacja ludności żydowskiej
Tuszyn - deportacja ludności żydowskiej (autor nieznany, zdjęcie z serwisu www.bagnowka.com)
Cmentarz żydowski w Tuszynie - zwany przez starszych mieszkańców "kircholem" - zlokalizowany jest w dzielnicy Tuszyn-Las, przy dzisiejszej ul. 3 Maja. Pod koniec 2011 r. ocalały z Zagłady dawny mieszkaniec Tuszyna, p. Chaim Fuks udostępnił naszej Redakcji dwa archiwalne zdjęcia, wykonane na cmentarzu pod koniec lat trzydziestych. Na fotografiach widać polichromowane macewy z piaskowca, a w tle szpaler drzew. Pozująca do zdjęć kobieta zginęła kilka lat później w Treblince.
Tuszyn - deportacja ludności żydowskiej
Cmentarz w Tuszynie w 1937 lub 1938 r. (zdjęcie z kolekcji Chaima Fuksa)

Nekropolia została zniszczona podczas II wojny światowej. Dewastacji dokończono już w czasach PRL. Zacytujmy tu fragment listu, przesłanego w 1952 r. przez łódzki oddział Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce do Zarządu Głównego tej organizacji: "W Tuszynie trotuary wyłożone są nagrobkami. Na ogrodzonym cmentarzu kąpielowicze z pobliskiego basenu urządzają sobie coś w rodzaju chłodni. Doszły nas również słuchy, że planuje się zbudowanie jakiegoś obiektu na cmentarzu". Obecnie cmentarz znajduje się w granicach Miejskiego Centrum Sportu i Wypoczynku, dawnego Ośrodka Wczasowego Policji. Fragmenty nagrobków zapewne tkwią w różnych punktach miasta. Część z nich posłużyła do budowy muru przy jednej z posesji. Na zdjęciach poniżej prezentujemy fragmenty niektórych macew, odnalezione przez lokalnego społecznika. Są to płyty nagrobne z przełomu XIX i XX wieku, wykonane z piaskowca, z zachowanymi śladami polichromii.

tekst: K. Bielawski
zdjęcia: Marek Busiakiewicz
Listę nazwisk Żydów z Tuszyna znajdziesz tutaj:
Kliknij tu, by zobaczyć szkic J. Adlera, przedstawiający przypuszczalnie tuszyńską synagogę.
Nagranie przedstawiające deportację Żydów w 1939 r.
Bibliografia:
Józef Litwin "Civitas Tusinensis. Karty z przeszłości miasta Tuszyna"
Władysław Okas: "Z dziejów Tuszyna. Kalendarium"
Kazimierz Urban "Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy w Polsce w latach 1944 - 1966"
"Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust"

"Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich"

Dział o Tuszynie powstał dzięki pomocy i zaangażowaniu p. Marka Busiakiewicza.
macewa Rywki Chany macewa z Tuszyna świece - symbol umieszczany na grobach kobiet Tuszyn - fragment żydowskiego nagrobka
Tuszyn - fragment żydowskiego nagrobka Tuszyn - fragment żydowskiego nagrobka Tuszyn - fragment żydowskiego nagrobka Tuszyn - fragment żydowskiego nagrobka
Tuszyn - fragment żydowskiego nagrobka Tuszyn - fragment żydowskiego nagrobka Tuszyn - fragment żydowskiego nagrobka Tuszyn - fragment żydowskiego nagrobka
Tuszyn - fragment żydowskiego nagrobka Tuszyn - fragment żydowskiego nagrobka Tuszyn - fragment żydowskiego nagrobka Tuszyn - fragment żydowskiego nagrobka
Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Tuszyna i ich nekropolii.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas