Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
WIELICZKA      

Już w XIV wieku Żydzi zajmowali się handlem solą pochodzącą z wielickich kopalni, później bywali również ich dzierżawcami. W 1566 roku król Zygmunt August wydał zakaz osiedlania się Żydów w Wieliczce. W związku z tym na zachodnich obrzeżach miasta powstała izraelicka dzielnica Klasno, sąsiadująca z przedmieściem Grabówki, gdzie znajdował się żydowski cmentarz. Już w 1780 r. Żydzi założyli tam między innymi szpital (przytułek). Ograniczenia osadnictwa zostały zniesione dopiero w 1867 r., jednakże większy napływ Żydów do Wieliczki rozpoczął się dziesięć lat później, po wielkim pożarze miasta. W tym też czasie ukonstytuowała się tutejsza gmina żydowska. W 1893 roku w Wieliczce żyło 614 Żydów (10,3 % mieszkańców), w 1900 roku - 981 (15,6% mieszkańców), a w 1921 roku - 1135. Wielu z nich wchodziło w skład miejscowej elity lekarzy, prawników, handlarzy.

Pomiędzy latem 1940 r. a wiosną 1941 r. liczba Żydów w Wieliczce sięgnęła 8.000 osób. W maju 1941 r. hitlerowcy utworzyli getto. Uwięzili w nim około siedmiu tysięcy. osób, oprócz miejscowych także Żydów z Krakowa, Dobrzyc, Gdowa i Niepołomic. W sierpniu 1942 Niemcy spędzili tutaj jeszcze ponad 3,2 tys. Żydów. W tym samym czasie okupant dokonał masowej egzekucji personelu i pacjentów szpitala żydowskiego w Wieliczce; zostali oni rozstrzelani w Puszczy Niepołomickiej. 28 sierpnia 1942 r. większość mieszkańców getta została wywieziona do obozu zagłady w Bełżcu. Osobno pięciuset Żydów wysłano do obozu pracy przymusowej w Stalowej Woli, a dwustu kolejnych do obozu koncentracyjnego w Płaszowie. W 1944 roku w Wieliczce Niemcy założyli obóz pracy przymusowej dla Żydów, w którym zgromadzili około 1700 osób. W rzeczywistości był to podobóz obozu koncentracyjnego w Płaszowie. W podziemnej fabryce wytwarzano elementy poszycia samolotów He-219. Wszystkich więzionych Żydów deportowano następnie do różnych niemieckich obozów koncentracyjnych.

W Wieliczce zachowały się po dziś dzień trzy budynki synagogalne. Przy ul. Seraf 13, w budynku synagogi zbudowanej około 1911 roku (prawdopodobnie wcześniej znajdował się tu bejt ha-midrasz), zdewastowanej przez Niemców w czasie II wojny światowej, znajdują się obecnie mieszkania i warsztaty. Właścicielem budynku jest Spółdzielnia Inwalidów „Promień”. Przy ul. Wiejskiej znajdowały się dwie synagogi. Tzw. Synagoga Stara została wzniesiona w połowie XVIII wieku. Zbudowana z kamienia łamanego, z elementami ceglanymi. Jest to budowla orientowana, na planie prostokąta, jednoprzestrzenna. W czasie wojny zdewastowana ją. Po wojnie natomiast służyła jako magazyn. Na zewnątrz zachowały się resztki dekoracji sztukatorskiej nad zamurowanym oknem od wschodu. We wnętrzu - zamurowana wnęka na aron ha-kodesz (szafa, w której przechowywane były zwoje Tory), fragmenty malowanych inskrypcji i ornamentów roślinnych oraz fragmenty dekoracji sztukatorskiej. W 1980 roku przeprowadzono remont zabezpieczający budynek. Od zachodu sąsiadowała z nią XVIII-wieczna bożnica (wg innych źródeł pochodzi ona z początku XIX wieku). Prawdopodobnie był to bejt ha-midrasz lub oddzielna modlitewnia dla kobiet. Przez kilkadziesiąt lat Przedsiębiorstwo Gospodarki mieszkaniowej przechowywało tu materiały budowlane. Właścicielem obu budynków jest skarb państw, natomiast działka na którym stoją nadal należy do gminy żydowskiej.

Założony w XVIII wieku cmentarz żydowski w Wieliczce usytuowany jest na terenie historycznej Sierczy (Klasno), przy granicy Wieliczki, po zachodniej części „miasta żydowskiego”, na zboczu wzgórza, w obrębie działu należącego pierwotnie do dworu w Sierczy. Nekropolia ta używana była również przez żydowską społeczność oddalonego o 10 km Podgórza. Ostatni pogrzeb miał miejsce w 1942 roku.

Przed wojną obszar cmentarza wynosił 1,92 ha, a obecnie zaledwie 1,78 ha (tereny odebrane cmentarzowi zostały przekazane na cele rolnicze). Do dziś ostało się około pięćdziesięciu nagrobków wykonanych z granitu, piaskowca i wapienia. Najstarszy pochodzi z XVIII w.

Przy wschodniej granicy ustawiono rząd kilkunastu stel, obok pomnik martyrologii. Ten ostatni, wykuty z granitu, został postawiony przez Żydów, którzy przeżyli Holocaust. Wyryte nań nazwiska - Katz, Zellner, Goldman, Kichler, Sznur – upamiętniają ich krewnych, którzy nie mieli tego szczęścia. Znajduje się nań również napis: „Pamięci ponad tysiąca Żydów polskich zamordowanych w Wieliczce przez oprawców hitlerowskich w latach 1939 – 42”.

Cmentarz przez długie lata pozostawał w opłakanym stanie i powoli znikał z krajobrazu, a co gorsza również z świadomości mieszkańców. Chociaż jeden z mieszkańców wspomniał, że przed wojną miejsce to prezentowało się całkowicie inaczej. Cały teren otaczało ogrodzenie z kamiennych łupków, cmentarz przecinały zadbane alejki, a marmurowe nagrobki wyrastały ponad równo przecięta trawę.

Po raz pierwszy na stan cmentarza zwrócił uwagę p. Adam Aptowicz z Towarzystwa Przyjaźni Izrael – Polska. W 2005 roku zwrócił się z prośbą do starosty wielickiego i burmistrza Wieliczki, by podjęli działania w celu nie dopuszczenia do kompletnej dewastacji kirkutu. Miejscowe władze zobowiązały się utwardzić drogę prowadzącą do obelisku. Jednakże sam teren cmentarza należy do Skarbu Państwa, który oczywiście nie ma na to pieniędzy. Rozwiązaniem mogło by być przekazanie tego terenu Żydowskiej Gminie Wyznaniowej w Krakowie.

W czerwcu 2006 r. do Wieliczki przyjechała grupa 150 przedstawicieli różnych formacji wojskowych z Wyższej Szkoły Oficerskiej w Tel Avivie. Wraz z gen. Avi Ashkenazi i gen. Dworem Harid uporządkowali oni obszar dawnego cmentarza. Z kolei w październiku tego samego roku sześcioro uczniów Państwowego Liceum Sztuk Plastycznych w Krakowie powołało do życia „artystyczna grupę porządkową”. W ramach akcji pod tytułem „Życie jako inspiracja działań artystycznych” oczyścili pomnik ofiar Holocaustu, odmalowali wykutą na nim inskrypcję, a ponadto wycięli samosiejki i pozbierali śmieci.


tekst: Katarzyna Nocek
Kliknij tu, by obejrzeć krótki film nakręcony na terenie tej nekropolii

foto: Małgorzata Płoszaj foto: Małgorzata Płoszaj foto: Małgorzata Płoszaj foto: Małgorzata Płoszaj
foto: Małgorzata Płoszaj foto: Małgorzata Płoszaj foto: Małgorzata Płoszaj foto: Małgorzata Płoszaj
Cmentarz żydowski w Wieliczce Jewish cemetery in Wieliczka Cmentarz żydowski w Wieliczce Jewish cemetery in Wieliczka Cmentarz żydowski w Wieliczce Jewish cemetery in Wieliczka Cmentarz żydowski w Wieliczce Jewish cemetery in Wieliczka
foto: Anna Krzynówek foto: Anna Krzynówek foto: Anna Krzynówek foto: Anna Krzynówek
Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Wieliczki i ich nekropolii.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas