Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
ZALEWO (niem. Saalfeld i. Ostpreussen)

Pierwszym Żydem zameldowanym w Zalewie był kupiec Hirsch Hammerstein, który obywatelstwo otrzymał w dniu 12 lutego 1816 r . Jednakże już w 1813 r. mieszkał tu, być może tymczasowo, Natan Joseph Fürst, który wyposażył na wojnę z Francją jednego żołnierza piechoty. Niewykluczone, że osiedlił się on z czasem na stałe w mieście, gdyż nazwisko Fürst było popularne wśród zalewskich Żydów. Ciekawa jest także informacja dotycząca starań Żyda, niejakiego Joachima Marka z Flatowa, który już w 1785 r. prosił o przyznanie mu zezwolenia na osadnictwo. W piśmie skierowanym do króla pruskiego uzasadniał, że posiada spory majątek, a także gotów jest sprowadzić do miasta sukno i porcelanę z Berlina. Zobowiązywał się także przekazywać dla kasy miasta 5% swoich dochodów. Prośba została odrzucona. 12 października 1844 r. król Wilhelm IV zatwierdził istnienie w Zalewie gminy żydowskiej i prawnie zezwolił na prowadzenie synagogi oraz użytkowanie cmentarza.

W okresie hitlerowskim nastąpiły prześladowania ludności żydowskiej. W dniu 9 listopada 1938 r. wieczorem wybuchł pożar synagogi. Straż pożarna, która przyjechała do gaszenia, otrzymała nakaz od członków NSDAP, aby nie gasić synagogi, tylko chronić sąsiednie domy. Następnego dnia o 7:00 członkowie SA aresztowali rabina Płońskiego, wraz z małżonką stawiając im zarzut podpalenia. Od tego też czasu podejmowano coraz to bardziej radykalne kroki w celu usunięcia pozostałych w mieście Żydów. Jedna z ostatnich osób pochodzenia żydowskiego, Anna Oschizko - pół-Żydówka, która od 1923 r. wyznawała wiarę chrześcijańską, została zabrana najpewniej do obozu koncentracyjnego w 1942 roku.

Cmentarz żydowski w Zalewie znajduje się przy ul. Sienkiewicza, nad rzeką Trumpiną, w niewielkiej odległości od centrum miasta. Został założony przez kupca Josifa Saula Rosenbacha w 1829 r. Ten sam kupiec wraz z Salomonem Lasersteinem wykupił w 1838 r. plac przy ul. Więziennej, wraz z domem dzwonnika, gdzie założono dom modlitwy. Rosenbach cieszył się dużym zaufaniem mieszkańców gdyż w 1840 r. wybrano go do Rady Miejskiej. Jego grób znajduje się do dziś na cmentarzu żydowskim, zaraz na jego początku, przy charakterystycznym drzewie. Cmentarz zajmuje obszar około 0,10 ha, w czasie rozpoznania terenowego przeprowadzonego 14 października 2006 r. udało się zlokalizować 44 mogiły. Przeważającą część otoczona jest obramówkami, przy niektórych nadal stoją macewy. Większość posiada inskrypcje w języku hebrajskim, niektóre są dwujęzyczne - hebrajsko-niemieckie.

Do końca lat dziewięćdziesiątych XX wieku był zarośnięty, nie oznakowany i stopniowo ulegał dewastacji. W 2003 r. Stowarzyszenie Społeczne "Nasza Więź" przedstawiło projekt mający na celu ratowanie cmentarza. W 2004 r. przyznano Stowarzyszeniu 5.500 zł. W wyniku przeprowadzonych prac, teren został oczyszczony i ogrodzony. Zamieszczono też tablicę informacyjną. Cmentarz należy do najlepiej zachowanych tego typu obiektów w województwie warmińsko-mazurskim.

tekst: Seweryn Szczepański
Bibliografia:
- E. Deegen, Geschichte der Stadt Saalfeld Ostpr., Saalfeld 1905.
- E. Klein, Leben in schwerer Zeit 1893 bis 1990, Oberhausen-Osterfeld 1988.
- K. Skrodzki, Dzieje Ziemi Zalewskiej, Zalewo 2005.
- Żydzi w Zalewie w relacjach przedwojennych mieszkańców miasta, "Zapiski Zalewskie" 2006, nr 10.

Dane osobowe odczytane z nagrobków na cmentarzu żydowskim Zalewie. Oprac. Krzysztof Bielawski, 2019 r.
Imię Imię hebrajskie Imię ojca Nazwisko Data urodzenia Data śmierci Informacje dodatkowe Plik ze zdjęciem
Name Hebrew name Father's name Surname Date of birth Date of death Additional information Photo file
Szloma Zanwel 01.02.1863 518
Zacharias Knopp . Nazwisko na tablicy ufundowanej w 2015 r. przez Siegfrieda Knopa ze Stanów Zjednoczonych. 530
Emma Knopp 530
Clara Knopp Adler 530
Siegfried Adler 530
Uri Adler 530
Arthur Knopp 530
27.10.1827 14.12.1894 Nagrobek podwójny (prawdopodobnie małżeństwa), destrukt. 537
03.07.1894 Nagrobek podwójny (prawdopodobnie małżeństwa), destrukt. 537
Therese Seeliger 11.06.18[...] 23.[...] Nazwisko panieńskie: Jontofsohn 543
10.05.1829 15.02.1900 547
554
Chana Jechezkiel Cwi ha-Kohen Sielbermann 20.02.1913 Żyła 86 lat. Mąż: Elijahu 556
Rosa Rojza Hena Szlomo Zalman ha-Lewi Pesse 23.11.1885 Nazwisko panieńskie: Moses 561
Moses Jechiel Josephsohn 12.01.1818 26.06.1896 568
Emma Ester Mosze Josephsohn 15.01.1856 01.08.1883 Zmarła w Królewcu (niem. Königsberg). 579
Hulda Hinda Mosze Kamnitzer 26.11.1851 22.08.1884 Nazwisko panieńskie: Josephsohn 593
Joseph Bär Fuerst 23.12.1812 23.01.1880 Kupiec 613
Laserstein 617
Hirsch Laser Hamerstein 1792 15.11.1871 610
Gustaw Gerszon Mosze Josef Fuerst 17.04.1854 16.09.1895 624
Rebecka Sara Riwka Szalom Fürst 635
Jacob Jakow Szlomo Behrend 24.01.1815 17.12.1866 646
Louis Jehuda Noe Hirschfeld 06.03.1868 658
Salomon Szloma Aron Aharon (?) Hamerstein 12.03.1864 671
Lachman Nachman Aharon Jacoby 18.11.1814 20.12.1860 681
Julie Nella Mosze Jacoby 26.04.1818 20.01.1910 Nazwisko panieńskie: Holz 698
Minna Miriam Mindel Mosze Icchak Fürst 26.02.1823 22.05.1854 Nazwisko panieńskie: Rosenbaum. Mąż: Josef 718
Joseph Sauel Josef Szaul Rosenbach 02.02.1850 Żył 70 lat i 51 tygodni. 740
Hinda Aharon 14.02.1901 Żyła rok i dziewięć miesięcy. Nagrobek odnaleziony w 2019 roku. 799


Tablica na cmentarzu żydowskim w Zalewie Nagrobki na cmentarzu żydowskim w Zalewie Nagrobki na cmentarzu żydowskim w Zalewie Nagrobki na cmentarzu żydowskim w Zalewie
Tablica na cmentarzu żydowskim w Zalewie Widok ogólny na cmentarz. Na pierwszym planie, przy drzewie grób Saula Rosenbacha Nagrobki na cmentarzu żydowskim w Zalewie Marmurowa macewa Hirscha Lasera Hammersteina - to on razem z Rosenbachem organizowali gminę żydowską w Zalewie
Fragment niemieckiej inskrypcji na grobie Minny Fuerst z domu Rosenbaum Bogato zdobiona macewa - na zwieńczeniu palma (symbol życia) z ułamana koroną Grób Saula Rosenbacha założyciela cmentarza w Zalewie Połamana macewa kupca Josepha Bar Fuersta (1812-1880)
Zdjęcia: Krystyna Kacprzak, Seweryn Szczepański, Krzysztof Bielawski
Poszukujemy wszelkich informacji o tym cmentarzu, m.in. o jego wyglądzie w przeszłości i procesie dewastacji. Korespondentom gwarantujemy anonimowość.
Teksty i zdjęcia są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe jest wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas