Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
ZATOR
 

Historia osadnictwa żydowskiego w Zatorze jak dotąd nie została dokładnie udokumentowana. Wyznawcy judaizmu mieszkali tu podobno już w 1429 roku. W 1564 roku w Zatorze wzmiankowany jest jeden żydowski płatnik pogłównego. Wiadomo, że w XVII wieku Żydzi mieszkali w osadzie zwanej Kamieniec, położonej na obrzeżach miasta i płacili 260 złotych "podatku ochronnego". Na przestrzeni wieków liczba Żydów w Zatorze ulegała wahaniom. Było to spowodowane nękającymi miasto powodziami, pożarami i epidemiami. Żydzi odgrywali istotną rolę w gospodarce miasta, podstawę ich utrzymania stanowił handel i rzemiosło.

Dzięki autorom "Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich" nieco więcej informacji posiadamy o sytuacji miejscowych Żydów w XIX wieku - w części poświęconej Zatorowi znajdziemy poniższy zapis: "W 1895 Zator liczył 1690 mieszkańców, a mianowicie 1.314 rzymskich katolików i 376 izraelitów w 174 domach. (....) Handel ogranicza się na kilku kramach, przeważnie w rękach żydowskich. (....) Izraelici stanowią osobną gminę wyznaniową, mającą własną bóżnicę. Śród nich osiadł rabin". W miejscowości funkcjonowały chedery oraz jesziwa, czyli wyższa szkoła religijna.

Miejscowej gminie żydowskiej podlegali wyznawcy judaizmu z Zatora oraz okolicznych osad, między innymi z Przeciszowa, Piotrowic, Osieku. Ch. Simchoni w "Księdze Pamięci Oświęcimia" tak pisze o zatorskim kahale: "To była mała gmina, z dobrymi i prawymi ludźmi. W mieście była duża synagoga, którą później zniszczyli naziści oraz dom modlitwy, z których słowa Tory, śpiew i modlitwy rozbrzmiewały od wczesnego ranka do północy. W starej synagodze było specjalne miejsce, na którym kiedyś siedział rabi Elimelech z Leżajska podczas swej wędrówki. Żydowskie życie w Zatorze było ożywione. Gminę prowadzili wybrani ludzie, którzy z całym sercem działali na korzyść społeczności. Zarząd kahału wybierano spośród Żydów z Zatora oraz pobliskich osad. (.....) Funkcje rabiniczne piastowali słynni I prominentni rabini: zacznijmy od rabbiego Jakowa Scharfa, autora dzieła "Darkej Joszer". Kiedy Jakow Scharf przeniósł się do Oświęcimia, zastąpił go rabbi Abraham Gutwirth, a następnie jego syn rabbi Cwi. Kiedy rabbi Cwi zmarł, wybrano rabbie Mosze Salza. Był on ostatnim rabinem gminy żydowskiej w Zatorze. Zginął w czasach Zagłady razem z innymi członkami gminy". Wśród sporej grupy zatorskich wyznawców judaizmu popularnością cieszyły się idee chasydzkie.

Niewiele wiemy też o życiu Żydów z Zatora w początkach XX wieku. Zapewne - podobnie jak w innych polskich miastach - ich sytuacja nie była najlepsza. Trudne warunki gospodarcze z pewnością zmusiły część Żydów do emigracji zarobkowej. "Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust" wzmiankuje antysemickie zamieszki, które wybuchły w Zatorze w listopadzie 1918 roku, podczas rozruchów doszło wtedy do plądrowania sklepów i domów należących do Żydów. Mieszkańcy miasta - w tym także Żydzi - ucierpieli w wyniku powodzi w 1934 roku. Spis powszechny z 1921 roku odnotował w Zatorze 436 osób pochodzenia żydowskiego, co stanowiło 21,9% całej populacji. Społeczność ta - choć niewielka - była zróżnicowana: oprócz Żydów ortodoksyjnych, była spora grupa osób zasymilowanych i zlaicyzowanych.

Po zajęciu miasta przez nazistów ludność żydowską poddano licznym represjom. Niemcy zniszczyli synagogę, zdewastowali żydowski cmentarz, zabili też rabina. Żydzi zostali zmuszeni do opuszczenia swych domów i zamieszkania w wydzielonej części miejscowości. Przez dwa lata wykorzystywani byli do robót przymusowych na rzecz okupanta. W 1942 roku zatorscy Żydzi zostali deportowani do getta w Wadowicach, skąd później trafili do obozów zagłady. Holocaust dane było przeżyć nielicznym.

Cmentarz żydowski w Zatorze położony jest w południowej części miejscowości, przy ul. Słonecznej. Jego lokalizacje można odnaleźć na wojskowej mapie okolic Krakowa z 1934 roku. Nieznana jest dokładna data założenia tej nekropolii, prawdopodobnie cmentarz powstał w połowie XIX wieku. Według niepotwierdzonych informacji, wcześniejsze pochówki zatorskich Żydów odbywały się zapewne w Oświęcimiu lub Wadowicach. Do dziś na powierzchni około 0,5 ha zachowało się około pięćdziesięciu nagrobków lub ich fragmentów, w formie tradycyjnych macew i obelisków. W ich półokrągłych lub dwuspadowych zwieńczeniach można odnaleźć charakterystyczne dla żydowskiej sztuki sepulkralnej reliefy przedstawiające między innymi: Gwiazdę Dawida, świeczniki czy korony. Większość nagrobków posiada epitafia wyryte w języku hebrajskim. Tylko jedna w całości zachowana stela posiada również inskrypcję w języku polskim, na "dwujęzycznych" nagrobkach widnieją napisy w języku niemieckim, a na fragmentarycznie zachowanych nagrobkach Chawy Nasselrath i Rebeki Natawitz inskrypcje w języku niemieckim zapisano alfabetem hebrajskim. W 2007 r. dzięki staraniom Anny Kulpy, studentki judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego i jednocześnie pracownika Działu Edukacji Muzeum Galicja w Krakowie, cmentarz w Zatorze doczekał się częściowej inwentaryzacji. Wykonana została dokumentacja fotograficzna nagrobków wraz z tłumaczeniem epitafiów. Najstarsza zidentyfikowana płyta nagrobna upamiętnia osobę zmarłą w 1864 roku.

Przez wiele lat opuszczony cmentarz niszczał. Przytoczmy tu fragment artykułu o wymownym tytule "Zapuszczony kirkut", opublikowanego w dzienniku "Kronika Beskidzka" (nr 245 z 28 stycznia 1999 roku): "Kilkaset metrów od centrum Zatora, pośród uprawnych pól, niedaleko zabudowań gospodarskich wyraźnie widać kępę starych drzew, otoczoną wysokim zdziczałym żywopłotem. Przed wejściem na teren kirkutu ktoś ustawił białą tablicę z napisem: "Cmentarz żydowski. Uszanuj spokój tego miejsca". Obiekt jest w opłakanym stanie. Wśród wysokich krzaków i chaszczy stoi zaledwie kilka całych kamiennych macew. Pozostałe, w większości porozbijane i popękane, leżą bezładnie porozrzucane. Wiele z nich porasta od lat nie koszona trawa". Od czasu publikacji tego tekstu stan nekropolii uległ poprawie. Teren jest porządkowany, wzniesiono też betonowe ogrodzenie. Obecnie cmentarzem administruje Gmina Żydowska w Bielsku-Białej.

tekst: K. Bielawski
współpraca: Anna Kulpa

Bibliografia:
"Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust"
"Żydzi w Małopolsce" praca zbiorowa pod red. Feliksa Kiryka
"Księga pamięci Oświęcimia"
"Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich"

Dzięki uprzejmości p. Anny Kulpy poniżej zamieszczamy zdjęcia i tłumaczenia inskrypcji
z większości nagrobków na cmentarzu żydowskim w Zatorze.
oto pani Lea Mayer, córka pana Lipmana Jom Tow Brenner

Tu pochowana niewiasta poważana, dzielna kobieta, młoda,
oto pani Lea Mayer, córka pana Lipmana Jom Tow Brenner
oby jego światło świeciło nadal.
Żona pana Ajzyka Mayera niech jego światło świeci nadal.
Zmarła w dobrej sławie 5 adar 682 według małej rachuby.
Niech jej dusza zostanie włączona w wieniec życia.
Tu spoczywa Lotti Mayer z domu Brenner.

5 Adar 5682 r. - 5 marca 1922 r.

nasz nauczyciel i pan Abraham Jehuda Huppert z Przytkowic

Tu został pochowany mąż prawy i sprawiedliwy,
nasz nauczyciel i pan Abraham Jehuda Huppert z Przytkowic.
Syn naszego nauczyciela Cwi. Zmarł 20 szwat 678 .
Niech jego dusza zostanie włączona w wieniec życia.

20 Szwat 5678 r. - 2 lutego 1918 r.

Szanowany pan Abraham syn szanowanego pana Dawida

Tu został pochowany mąż sędziwy, prawy i szanowany, bogobojny,
wiódł swoich synów ścieżkami prawych.
Szanowany pan Abraham syn szanowanego pana Dawida,
pokój niech będzie z nim, Sznitzer.
Zmarł w dobrej sławie mając 95 lat dnia 15 kislew 689 według małej rachuby.
Niech jego dusza zostanie włączona w wieniec życia.

15 Kislew 5689 r. - 28 listopada 1928 r.

Tu pochowana niewiasta prawa, sprawiedliwa, pani Beile Ester Baum

Tu pochowana niewiasta prawa, sprawiedliwa, pani Beile Ester Baum.
Córka szanowanego pana Izraela, żona pana Samuela Zajnwl.
Zmarła 16 aw 671.
Niech jej dusza zostanie włączona w wieniec życia.

16 Aw 5671 r. - 10 sierpnia 1911 r.

Tu pochowana niewiasta sędziwa, prawa, cnotliwa, sprawiedliwa

Tu pochowana niewiasta sędziwa, prawa, cnotliwa, sprawiedliwa,
pani Rajzl, pokój niech będzie z nią.
Córka naszego nauczyciela i pana Mordechaja Zalmana Sas ha-Lewi
błogosławionej pamięci, żona naszego nauczyciela i mistrza pana Izaaka Selinger.
Zmarła i dołączyła do swoich przodków kislew 4 dnia Chanuki 674.
Niech jej dusza zostanie włączona w wieniec życia.

4 dzień Chanuki 5674 r. - 26 grudnia 1913 r.

pani Broche Zattler, córka pana Altera Chaima Segala

Tu pochowana niewiasta poważana, cnotliwa i czysta,
wspomagała zgromadzenie Orehim (?), dobrego serca,
pani Broche Zattler, córka pana Altera Chaima Segala.
Zmarła 19 ijar 693.
Niech jej dusza zostanie włączona w wieniec życia.

19 Ijar 5693 r. - 15 maja 1933 r.

pani Fradl, córka szanowanego pana Dawida Cwi Bachnera

Tu pochowana niewiasta prawa i cnotliwa, poważana i droga,
nad jej śmiercią boleją synowie, ubogich i nędzarzy wspierała swą dłonią,
pani Fradl, córka szanowanego pana Dawida Cwi Bachnera
i żona szanowanego pana Jehoszui Dowa, niech jego światło świeci nadal, Leblowitz. Odeszła do wieczności mając lat 34, 12 tiszri 642 według małej rachuby.
Niech jej dusza zostanie włączona w wieniec życia.

12 Tiszri 5642 r. - 5 października 1881 r.

pani Chaja, pokój z nią, córka pana Izraela błogosławionej pamięc

Tu pochowana niewiasta sędziwa i cnotliwa, otwierała swą dłoń ubogim,
pani Chaja, pokój z nią, córka pana Izraela błogosławionej pamięci,
żona pana Abrahama Dowa Majer.
Zmarła 12 nisan 696. Niech jej dusza zostanie włączona w wieniec życia.
Tu spoczywa Chaja Majer z domu Goldberger.
Zmarła 3 kwietnia 1936 w 83 roku życia.

12 Nisan 5696 r. - 3 kwietnia 1936 r., po zmierzchu

Tu pochowana niewiasta sędziwa, poważana, cnotliwa, prawa

Tu pochowana niewiasta sędziwa, poważana, cnotliwa, prawa,
była dzielną kobietą o ofiarnym sercu,
pani Miriam, córka pana Jehudy, błogosławionej pamięci,
żona pana Mojżesza Cwi, pokój z nim, Huppert.
Zmarła w początku miesiąca adar roku 698 w 88 roku dni swego życia.
Niech jej dusza zostanie włączona w wieniec życia.

Rosz Hodesz Adar (30 Szwat) 5698 r. - 1 lutego 1938 r.

Tu został pochowany mąż sprawiedliwy i prawy Mojżesz Cwi Huppert

Tu został pochowany mąż sprawiedliwy i prawy Mojżesz Cwi Huppert,
syn naszego nauczyciela pana Samuela, błogosławionej pamięci.
Zmarł w poniedziałek 4 tamuz roku 686 według małej rachuby.
Niech jego dusza zostanie włączona w wieniec życia.

4 Tamuz 5686 r. - 16 czerwca 1926 r.

towarzysz nauki pan Izaak, syn towarzysza nauki pana Jehudy Elzner z Marcyporęby

Tu spoczywa (?) mąż sprawiedliwy i drogi,
podążał ścieżką prawości przez wszystkie swoje dni,
towarzysz nauki pan Izaak, syn towarzysza nauki pana Jehudy Elzner z Marcyporęby.
Zmarł 2 kislew 680.
Niech jego dusza zostanie włączona w wieniec życia.

2 Kislew 5680 r. - 24 listopada 1919 r.

Zator - macewa z cmentarza żydowskiego

Tu pochowana niewiasta sędziwa, poważana,
cnotliwa, sprawiedliwa, prawa, ofiarnego serca (....)
droga pani Peicze, żona pana Mojżesza Bleichera, córka pana Jehoszui (?)
szanowanego pana błogosławionej pamięci z Krakowa.
Zmarła w dobrej sławie w dniu wigilii początku miesiąca marcheszwan 684
według małej rachuby. Niech jej dusza zostanie włączona w wieniec życia.

29 Tiszri 5684 r. - 9 października 1923 r.

Zator - macewa z cmentarza żydowskiego

Tu został pochowany mąż prawy i szanowany,
służył swemu Stwórcy prawdą i sercem sprawiedliwym,
ten oto szanowany pan Izrael Wechsler, syn szanowanego pana Szimszona Izaaka, błogosławionej pamięci.
Zmarł w dobrej sławie 24 miesiąca marcheszwan roku 641 według małej rachuby.
Niech jego dusza zostanie włączona w wieniec życia.
Tu spoczywa Izrael Wechsler zm. 24 Cheszwan 5640*. Pokój jego prochom.

24 Cheszwan 5641 r. - 29 października 1880 r.
* Różnica jednego roku wynika zapewne z błędu kamieniarza.

Zator - macewa z cmentarza żydowskiego

Tu został pochowany mąż bogobojny, podążał drogą sprawiedliwych,
w trudzie swych rąk zarabiał .
Dawid Bachner, syn naszego nauczyciela Natana błogosławionej pamięci.
Zmarł 4 nisan 624.
Niech jego dusza zostanie włączona w wieniec życia.
Dawid Bachner zmarł w 67 roku życia.

4 Nisan 5642 r.- 10 kwietnia 1864 r.

Zator - macewa z cmentarza żydowskiego

Tu został pochowany mąż czystej duszy, sprawiedliwy i miłował (.....)
Jonasz Izaak Rieger, syn pana Jakuba Kapl, niech jego światło świeci nadal.
Zmarł 9 siwan 685. Niech jego dusza zostanie włączona w wieniec życia.
Jonas Rieger zmarł 1 czerwca 1925 w 55 roku życia.

Zator - macewa z cmentarza żydowskiego

Tu został pochowany.
Sędziwy i wiekowy był ten mąż i miłował prawdę aż zstąpił do grobu (?)
wystrzegał się zła i podążał ścieżką sprawiedliwych
dzięki swym czynom zasiada wśród dostojnych.
Szanowany pan Józef Singer syn pana Jehudy.
Zmarł 10 tewet roku 672. Niech jego dusza zostanie włączona w wieniec życia.
Josef Singer. Zmarł 31 grudnia 1911, 10 tewet 5672

Zator - macewa z cmentarza żydowskiego

Tu został pochowany mąż (.....) sprawiedliwy i prawy, bogobojny,
wystrzegający się zła, o ofiarnym sercu (.....) szanowany pan Jakub,
syn szanownego pana Samuela Jeszaji, błogosławionej pamięci, Luftglass.
Zmarł w dobrej sławie w wieku 76 lat,
w wigilię świętego szabatu 3 nisan 674 według małej rachuby.
Niech jego dusza zostanie włączona w wieniec życia.

3 Nisan 5674r. - 30 marca 1914 r.

Zator - macewa z cmentarza żydowskiego

Rok 5676 według dużej rachuby.
Tu pochowana niewiasta sędziwa i prawa, cnotliwa, droga i szanowana,
ukochana i miłowana przez przyjaciół (?), korona swoich synów,
pani Pesl Menasze, córka naszego nauczyciela i mistrza pana Cwi Barbera.
Zmarła w dobrej sławie w wigilię świętego szabatu 19 kislew 676 według małej rachuby.

19 Kislew 5676 r. - 26 listopada 1915 r.

nasz nauczyciel Abraham Cwi Szancersyn pana Jehudy

. Mąż wierny, ozdoba swych synów,
wystrzegał się zła i we wszystkich swych drogach i czynach tylko prawdę i prawość (....)
i postępował pobożnie i sprawiedliwie,
nasz nauczyciel Abraham Cwi Szancer syn pana Jehudy.

Zator - macewa z cmentarza żydowskiego

Syn naszego nauczyciela pana Szimszona Izaaka.
Z miasta, jego zamieszkania lament prowadzi do grobu jego ojców.
Jego żona i synowie i przyjaciele płaczą po nim. Bogobojny podążał drogą prawości .
Spełniał wolę Boga i ludzi przez wszystkie dni swego życia.
Odeszła jego dusza 8 tiszri 665 według małej rachuby.
Niech jego dusza zostanie włączona w wieniec życia.
Tu spoczywa Józef Bachner*. Zmarł 8 adar 5662 w 73 roku życia. Spoczywaj w pokoju!
8 Adar I 5662 r. - 15 lutego 1902 r.
* Prawdopodobnie osoba porządkująca cmentarz połączyła części dwóch różnych nagrobków, kierując się podobieństwem materiału, z którego są wykonane i kształtem

Tu spoczywa Chawa Nesselrath z domu

Tu spoczywa Chawa Nesselrath z domu .
zmarła 3 aw 654 w 70 roku życia

3 Aw 5654 r. - 5 sierpnia 1894 r.

Zator - macewa z cmentarza żydowskiego

Tu spoczywa (pani) Rebeka Natawitz z domu Neselrath
zmarła 23 nisan 1915 w 61 roku życia.
Pokój jej prochom!

23 Nisan 1915 (5675) r. - 7 kwietnia 1915 r.

Kliknij tu, by pobrać listę inskrypcji w pliku PDF
Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Zatora oraz ich nekropolii.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas