Cmentarz żydowski w Ziębicach służy jako miejsce pochówku przynajmniej od początku 1814 r., co potwierdza destrukt nagrobka Jaakowa syna Natana, zmarłego 13 stycznia 1814 r. Za błędne należy uznać podawane w różnych źródłach datowanie pierwszego pochówku na 1782 r. na podstawie zachowanego nagrobka Awrahama Langendorfa. Przeprowadzona przez autora niniejszego artykułu analiza inskrypcji dowiodła błędu kamieniarza, który w dacie rocznej 5582 pomyłkowo wykuł literę mem o wartości liczbowej 40, a następnie przekuł ją na literę pe o wartości liczbowej 80. Awraham Langendorf zmarł 12 marca 1822 r., co dodatkowo potwierdza pochowanie go między Jehudą Lejbem Weinertem, zmarłym 1 listopada 1821 r. oraz Mordechajem synem Jehudy, zmarłym 24 maja 1822 r.

Umowę zakupu gruntu przeznaczonego na cmentarz ziębiccy Żydzi podpisali 1 lipca 1814 r. Stroną umowy był mężczyzna o nazwisku Prescher, który - jak okazało się później - nie był właścicielem nieruchomości. W związku z tym w 1829 r. gmina synagogalna w Ziębicach musiała ponownie zapłacić za cmentarz.

W nieznanym roku cmentarz został otoczony ceglanym murem. Po 1854 r. potomkowie Salomona Sachsa - kupca i przewodniczącego gminy synagogalnej w Ziębicach, zbudowali neorenesansowy, ceglany dom przedpogrzebowy, z fasadą zwieńczoną portalem wspartym na czterech pilastrach. W 1905 r. dzięki darowiźnie Juliusa Schottländera sfinansowano restaurację cmentarza.

Po likwidacji przez nazistowskie władze gmin synagogalnych w 1939 r. i utworzeniu Zrzeszenia Żydów w Niemczech, wrocławska placówka Zrzeszenia została zmuszona do wystawienia cmentarza na sprzedaż. W 1940 r. wartość cmentarza na działce o powierzchni 21 a 40 m kw. z domem przedpogrzebowym szacowano na 2030 RM. Zainteresowany zakupem był burmistrz Ziębic, który oferował kwotę 250 RM. 10 czerwca 1943 r. Zrzeszenie Żydów w Niemczech uległo rozwiązaniu, a jego mienie zostało zajęte przez tajną policję państwową (gestapo). Obowiązki związane ze sprzedażą cmentarzy powierzono urzędom skarbowym. W przypadku Ziębic umowę sprzedaży cmentarza podpisano dopiero 3 listopada 1944 r. Nabywcą było miasto, zakupu dokonano za 470 RM.

Po zakończeniu II wojny światowej cmentarz był wykorzystywany przez migrantów ze wschodnich ziem Polski. Formalnym użytkownikiem obiektu była Kongregacja Wyznania Mojżeszowego w Ziębicach. Ostatnie pogrzeby odbyły się przypuszczalnie pod koniec lat 70. XX w.

Po 1945 r. doszło do znacznej dewastacji cmentarza przez niektórych mieszkańców Ziębic i okolicznych miejscowości. Rozebrane zostały fragmenty muru, część nagrobków skradziono. Ze względu na brak nakładów na konserwację, cmentarz niszczał także w wyniku oddziaływania czynników naturalnych.

10 grudnia 1982 r. obiekt został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa wałbrzyskiego. W 1987 r. Krzysztof Myśliński opracował teczkę ewidencyjną cmentarza, a w latach 1987-1988 we współpracy ze Zbigniewem Targielskim z Żydowskiego Instytutu Historycznego - Kartę cmentarza, zawierającą m.in. fotografie i tłumaczenia inskrypcji większości przedwojennych nagrobków.

W wyniku wejścia w życie Ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej i w konsekwencji rozpoczęcia restytucji mienia przedwojennych gmin synagogalnych, 21 sierpnia 2000 r. właścicielem cmentarza został Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP, który aktem darowizny z 29 lipca 2003 r. przekazał obiekt Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.

Po 2000 r. na cmentarzu były okresowo wykonywane prace porządkowe i restauracyjne, inicjowane i prowadzone przez m.in. przez Polską Unię Studentów Żydowskich we współpracy ze Światową Unią Studentów Żydowskich, Towarzystwo Przyjaciół Ziębic "Ducatus", Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego (m.in. zabezpieczenie ruin domu przedpogrzebowego), uczestników warsztatów studenckich "Exploring Local Jewish Heritage in the Polish-German Context. History and concepts for Jewish Sites in Ziębice/ Münsterberg", którzy dodatkowo sporządzili dokumentację obiektu.

Stan zachowania

Cmentarz jest położony na szczycie rozległego wzniesienia, w pobliżu zbiegu ul. Władysława Łokietka i ul. Piaskowej, na działce geodezyjnej nr 73, o powierzchni 1896 m kw. i przybliżonych wymiarach 55 x 38 m. Został założony na planie prostokąta, na osi północny zachód - południowy wschód, z wejściem od strony północno-zachodniej.

Od strony północno-zachodniej znajduje się oryginalne - obecnie zamurowane - wejście i dom przedpogrzebowy w formie jednoprzestrzennego budynku na planie zbliżonym do kwadratu, z niższymi bocznymi aneksami. Jego elewacja frontowa posiadała trzy przęsła przedzielone pilastrami toskańskimi, dźwigającymi belkowanie z fryzem cegiełkowym i wysokim trójkątnym naczółkiem obwiedzionym gzymsem. W przęsłach lewym i środkowym znajdowały się otwory drzwiowe w opaskach z podkreślonymi kapitelami. Tympanon głównych drzwi zdobiła żeliwna, półokrągła tablica z napisem: "Ein Geschenk der Kinder des Seit 1854 auf diesen Friedhof ruhenden Kaufmann Salomon Sachs". Na ścianach wewnętrznych znajdowały się polichromie (przypuszczalnie teksty modlitw), na suficie - gwiazda Dawida na tle promieni słonecznych.

Wyraźne jest rozplanowanie cmentarza, z wejściem przez dom przedpogrzebowy, z kwaterami przedzielonymi aleją główną, ze szpalerami klonów i jaworów, nasadzonych przed 1939 r. Granice cmentarza są czytelne dzięki ceglanemu murowi - zachowanemu w około 50% - oraz jego fundamentom. Wewnętrzny podział wyznaczają dwa podłużne wypiętrzenia gruntu w centralnej części, przedzielone pośrodku zagłębioną alejką i okolone ścieżkami, tworzące cztery kwatery grzebalne: dwie pośrodku i dwie wzdłuż muru.

Na wypiętrzeniach w części centralnej dominują nagrobki sprzed 1939 r. w formie stel, w kwaterach przylegających do murów są widoczne destrukty obejść grobowych i grobowców architektonicznych. Na zboczu północnego wypiętrzenia oraz w kwaterach przylegających do muru znajdują się groby z okresu po 1945 r., z nagrobkami m.in. w formie pulpitowo-skrzyniowej. Łącznie na cmentarzu można zidentyfikować około 180 grobów.

Większość nagrobków znajduje się in situ. Kilkanaście przemieszczonych macew złożono przy domu przedpogrzebowym. Najstarsza zidentyfikowana macewa - a właściwie jej destrukt - znajduje się przy wyłomie muru (obecnym wejściu) od strony południowo-wschodniej i upamiętnia Jaakowa syna Natana, zmarłego 13 stycznia 1814 r. W tej części cmentarza zidentyfikowano nagrobki z drugiej i trzeciej dekady XIX w. Najmłodszy nagrobek stoi nad grobem Hersza Siegela, zmarłego 21 kwietnia 1977 r.

Materiałem używanym do wykonywania macew przed 1939 r. był piaskowiec, wapień krystaliczny, granit i marmur. Na kilku nagrobkach wyryto sygnatury kamieniarzy, m.in. Seegala z Wrocławia i J. Spielvogela. W przypadku większości nagrobków powojennych ich obudowę najczęściej wykonywano z betonu, osadzając w niej granitową płytę z inskrypcją. Nagrobki osób zmarłych sprzed 1939 r. posiadają inskrypcje w językach hebrajskim, niemieckim lub w hebrajskim i niemieckim, nagrobki zmarłych po 1945 r. - w językach hebrajskim, polskim lub w hebrajskim i polskim.

Obiekt wymaga zaawansowanych prac konserwatorskich, m.in. restauracji domu przedpogrzebowego, odbudowy rozebranych i zburzonych części muru oraz konserwacji jego zachowanych odcinków, urządzenia nowego wejścia, konserwacji wybranych nagrobków, cyklicznych prac porządkowych i pielęgnacji zieleni.

Autor: Krzysztof Bielawski
Źródło:
Myśliński K., Cmentarz żydowski w Ziębicach. Teczka ewidencyjna, mps, b.m. 1987.
Połomski F., Zawłaszczenie i sprzedaż cmentarzy żydowskich w latach II wojny światowej na Śląsku. Ze studiów nad prawem własności w III Rzeszy, [w:] Studia nad faszyzmem i zbrodniami hitlerowskimi, t. XI,
red. K. Jonca, Wrocław 1987.
Wodziński M., Hebrajskie inskrypcje na Śląsku XIII-XVIII wieku, Wrocław 1996.
Kliknij tu by obejrzeć film nagrany na tym cmentarzu.